Kısa cevap: Madde 13.1 (TSE s.85 / EN s.82): tasarımcı iki yöntem arasında seçim yapabilir, ancak iki durumda daima tam hesap kullanılır: ara seviye HHS sprinkleri bulunan yerleşimler ve gridli veya looplu yerleşimler.

Kaynak: TS EN 12845+A2:2026 (EN 12845:2015+A2:2026), Madde 4.4.4.3, 8.5.1, 13.1, 13.2, 13.3, 13.4 ve Annex P.

EN 12845'te boru çapı belirlemenin iki yolu vardır ve ikisi de normatiftir. Fark, tasarımcının nereye kadar tabloya, nereden sonra hesaba dayandığıdır. Bu yazı Madde 13'ün iki kolunu, aralarındaki geçiş noktasını ve her ikisi için ortak olan hidrolik kuralları ele alır.

İki yöntem ve iki istisna: Madde 13.1

Madde 13.1 (TSE s.85 / EN s.82) boru çaplarının aşağıdaki yöntemlerden biriyle belirleneceğini söyler:

Tasarımcı ikisi arasında seçim yapabilir; ancak aşağıdaki durumlarda daima tam hesap kullanılır:

A2 ile eklenen not, deprem konusunu ayrı bir standarda bağlar: EN 12845-3'e göre deprem riski altındaki alanlarda sprinkler sistemi için EN 12845-3'te verilen şartların uygulanması tavsiye edilir.

Madde 7.2.3.4 (TSE s.40 / EN s.37) aynı sınırı depo tarafından söyler: raf içi sprinklerler ve bunlara ait tavan sprinklerleri daima tam hesaplanır.

Ortak zemin: basınç kaybı hesabı

Her iki yöntemde de hesabın yapıldığı yerde aynı formüller geçerlidir.

Boru sürtünme kaybı: Madde 13.2.1

Boru sürtünme kaybı hesapları, Hazen-Williams formülünden elde edilenlerden az olmaz. Denklem (3) (TSE s.85 / EN s.82):

p = 6,05 × 10^5 × L × Q^1,85 / (C^1,85 × d^4,87)

Burada:

Üsler 1,85 ve 4,87'dir. Maddenin son cümlesi: hızdan doğan basınç kaybı ihmal edilebilir.

Tablo 22 - çeşitli boru tipleri için C değerleri (TSE s.86 / EN s.83):

Boru tipi C
Dökme demir 100
Sfero döküm 110
Yumuşak çelik 120
Galvanizli çelik 120
Santrifüj döküm çimento 130
Çimento astarlı dökme demir 130
Paslanmaz çelik 140
Bakır 140
Takviyeli cam elyaf 140

Tablonun notu: liste kapsayıcı değildir. C'nin etkisi üstel olduğundan küçük bir değişiklik kaybı belirgin biçimde değiştirir: C = 120 yerine C = 100 kabul edilirse kayıp (120/100)^1,85 = 1,40 katına, yani yaklaşık %40 yukarı çıkar. Bu, formülün kendi aritmetiğidir.

Statik basınç farkı: Madde 13.2.2

İki bağlantılı nokta arasındaki statik basınç farkı Denklem (4) ile hesaplanır (TSE s.86 / EN s.83):

p = 0,098 h

p bar, h ise noktalar arasındaki düşey mesafe (m).

Hız sınırları: Madde 13.2.3

Su hızı şunları aşmaz (TSE s.86 / EN s.83):

Bu sınır, hidrolik olarak en olumlu ve en olumsuz operasyon alanı için kararlı akış koşulunda sağlanmalıdır. Yani en olumlu alan yalnız pompa seçimini değil, boru çapını da bağlar.

Bağlantı parçaları: Madde 13.2.4 ve Tablo 23

Vanalarda ve suyun akış yönünün 45° veya daha fazla değiştiği bağlantı parçalarında sürtünmeden doğan basınç kaybı, 13.2.1 formülüyle hesaplanır. Eşdeğer uzunluk ya a) ekipman tedarikçisinin belirttiği değer ya da a) yoksa b) Tablo 23'ten alınır. Tablo 23, C = 120 için düz çelik boru eşdeğer uzunluklarını verir; örneğin 50 mm çapta 90° dişli dirsek 1,5 m, standart dişli te veya kruva (koldan akış) 2,9 m, düz geçişli sürgülü vana 0,38 m, kelebek vana 2,2 m, kanatlı (swing) tip alarm veya çek vana 2,4 m'dir. Tablonun dipnotu, bu eşdeğer uzunlukların başka C değerli borular için dönüştürülebileceğini belirtir.

Aynı maddede bir uygulama kuralı vardır: akış yönünün değiştiği ve aynı noktada çap değişiminin de olduğu bir dirsek, te veya kruvada, eşdeğer boru uzunluğu ve basınç kaybı küçük çap kullanılarak belirlenir.

Hesap hassasiyeti: Madde 13.2.5

Tablo 24 (TSE s.88 / EN s.85) birim ve hassasiyetleri bağlar: uzunluk, yükseklik ve eşdeğer uzunluk 0,01 m; debi 1,0 l/dk; metre başına basınç kaybı 1,0 mbar/m; basınç 1,0 mbar; hız 0,1 m/s; alan 0,01 m²; su uygulama yoğunluğu 0,1 mm/dk.

Madde 13.2.5.2 dengelenme toleranslarını verir:

Ön hesaplı kol: tasarım noktası kavramı

Ön hesaplı sistemde çapların bir kısmı tablodan gelir, geri kalanı hesaplanır. İkisinin ayrıldığı yer tasarım noktasıdır.

Madde 13.3.2.1 (TSE s.88 / EN s.85): tasarım noktası, yatay bir dağıtım borusunun şunlardan birine bağlandığı noktadadır: bir range borusu; range'leri dağıtım borularına bağlayan bir kolon veya iniş borusu; tek bir sprinkleri besleyen bir boru.

Tablo 25 ve Tablo 26 (TSE s.89 / EN s.86) tasarım noktasının hangi sprinklerden sonra geldiğini sınıfa göre verir:

Tehlike sınıfı Koşul Tasarım noktası Range düzeni
LH Bir range üzerinde ≤ 3 sprinkler 3. sprinklerin akış aşağısı -
LH Bir range üzerinde ≥ 4 sprinkler 4. sprinklerin akış aşağısı -
OH Bir dağıtım borusunda > 16 sprinkler 17. sprinkleri taşıyan range birleşimi two end-side
OH Bir dağıtım borusunda > 18 sprinkler 19. sprinkleri taşıyan range birleşimi diğer hepsi
HHP ve HHS Bir dağıtım borusunda > 48 sprinkler 49. sprinkleri taşıyan range birleşimi hepsi

Madde 13.3.1.2 (TSE s.88 / EN s.85): range borusu çapları ve her çapın besleyeceği azami sprinkler sayısı Tablo 30'a göre belirlenir; Light Hazard'da ise Tablo 27 yalnız her range'in son üç veya dört sprinklerini besleyen boruları tanımlar. Madde 13.3.1.3: her tasarım noktasının akış yukarısındaki bütün boruların çapı, LH için 13.3.3.2, OH için 13.3.4.2'de belirtildiği gibi hesaplanır.

Madde 13.3.1.4: dağıtım borularını range'lere bağlayan kolonlar ve iniş boruları ile tek sprinkleri besleyen borular (kol boruları hariç) dağıtım borusu sayılır ve buna göre boyutlandırılır.

Tam hesaplı kol: Madde 13.4

Tasarım yoğunluğu: Madde 13.4.1

Boşalma yoğunluğu, birbirine en yakın dört sprinklerden gelen toplam debinin (l/dk), bu dört sprinklerin kapladığı alana (m²) bölünmesiyle alınır. Açık iletişimde dörtten az sprinkler varsa, herhangi bir sprinklerden gelen en düşük debinin o sprinklerin kapladığı alana bölümü alınır.

Her operasyon alanından (ya da daha küçükse korunan alanın tamamından) gelen boşalma yoğunluğu, mevcut her su kaynağı veya kaynak bileşimiyle, Madde 7'de belirtilen tasarım yoğunluğundan az olmaz.

Her sprinklerin kapladığı alan, komşu sprinklerler arasında ortadan, sprinklerleri birleştiren doğruya dik çizilen merkez çizgileriyle ve korunan alanın sınırıyla ya da en yakın sprinklere olan mesafenin yarısıyla (hangisi büyükse) tanımlanır (Şekil 22).

Operasyon alanının konumu: Madde 13.4.2

En olumsuz konum (13.4.2.1): sprinkler aralığı, yerleşim, kot, range merkezleri, sprinkler orifis boyutu ve boru çaplarındaki değişimler ile bütün olası konumlar dikkate alınır. Gridli tesisatlarda doğru konum, operasyon alanının range boruları boyunca her yönde birer sprinkler adımı kaydırılmasıyla, en yüksek basınç ihtiyacını doğuran alan bulunana kadar kanıtlanır. Looplu tesisatlarda aynı işlem dağıtım borusu boyunca yapılır.

En olumlu konum (13.4.2.2): dağıtım borularında ve range borularıyla bağlı dağıtım boruları arasında bütün olası konumlar dikkate alınır.

Alanın şekli: Madde 13.4.3

En olumsuz konumda operasyon alanı mümkün olduğunca dikdörtgen ve sprinkler yerleşimine göre simetrik olur. Terminal ve looplu düzenlerde alanın uzak kenarı range (ya da end-centre düzende range çifti) ile tanımlanır. Gridli düzenlerde:

En olumlu konumda alan mümkün olduğunca kare olur.

Asgari basınçlar ve asgari çaplar

Madde 13.4.4 (TSE s.105 / EN s.102): operasyon alanındaki bütün sprinklerler çalışırken, hidrolik olarak en olumsuz sprinklerdeki basınç, 13.4.1'de belirtilen yoğunluğu sağlamak için gerekenden veya aşağıdakilerden, hangisi yüksekse ondan az olmaz:

Kapsam Asgari basınç
LH 0,70 bar
OH 0,35 bar
HHP ve HHS (raf içi hariç) 0,50 bar
Raf içi K115 1,00 bar
Raf içi K80 2,00 bar

Tablo 36 (Madde 13.4.5, TSE s.106 / EN s.103): LH 20 mm; OH ve HH'de K faktörü 80'i aşmayan tek sprinkleri besleyen yatay ve upright boru 20 mm; diğer bütün durumlar 25 mm. Kontrol vana setinin tesisat tarafındaki boru çapları yalnız akış yönünde küçülebilir; grid ve loop düzenleri bunun dışındadır.

Tam hesabın getirdiği belgeleme yükü

Madde 4.4.3.3 (Tam hesaplı boru şebekesi, TSE s.29-30 / EN s.26-27) tam hesaplı sistemde her çalışan sprinkler için düğüm numarası, EN 12259-1'e göre anma K faktörü, l/dk debi ve bar cinsinden giriş basıncının; hidrolik olarak anlamlı her boru için düğüm numarası, mm anma çapı, Hazen-Williams sabiti, debi, hız, uzunluk, bağlantı parçalarının sayısı/tipi/eşdeğer uzunluğu, statik yük değişimi, giriş ve çıkış basınçları, sürtünme kaybı ve akış yönünün verilmesini ister. Ayrıca en olumsuz ve en olumlu operasyon alanlarının konumu ile tasarım yoğunluğunun dayandığı dört sprinkler çizimde gösterilir.

Madde 4.4.4.3 f) ve g) (TSE s.31 / EN s.28), boru şebekesi tam hesaplandığında şehir şebekesi için iki ek grafiği şart koşar: azami talep debisine kadar her debideki mevcut basıncı gösteren basınç/debi karakteristik grafiği ve her tesisat için en olumsuz (gerekirse en olumlu) operasyon alanına ait talep basınç/debi grafiği.

Madde 8.5.1 d) (TSE s.47 / EN s.44) test cihazını da buna göre boyutlandırır: hesaplı sistem kullanıldığında debi ölçüm cihazının kapasitesi hem en olumsuz hem en olumlu alanın sistem talebini ölçebilecek şekilde seçilir ve cihaz ayrıca azami talep debisinin en az %140'ı kadar ölçüm kapasitesine sahip olur.

ESFR ve CMSA nereye düşer

Annex P (TSE s.167 / EN s.164): ESFR sprinkler sistemleri için, bu doküman ile birlikte EN 12845-2 uygulanır. Farklı tehlike sınıflandırma sistemleri nedeniyle EN 12845-2:2024 Annex A uygulanır; dönüşüm Tablo A.1 ya da Şekil A.1'deki akış şeması ile yapılır. Annex P ayrıca ESFR su kaynağı için EN 17451'e uygun üç adet %50 pompa seti kullanılmasını tavsiye eder.

Sık Sorulan Sorular

EN 12845 hangi durumlarda tam hesabı zorunlu kılar?

Madde 13.1 (TSE s.85 / EN s.82): tasarımcı iki yöntem arasında seçim yapabilir, ancak iki durumda daima tam hesap kullanılır: ara seviye HHS sprinkleri bulunan yerleşimler ve gridli veya looplu yerleşimler.

EN 12845'in boru sürtünme denklemi nedir?

Madde 13.2.1, Denklem (3) (TSE s.85 / EN s.82): p = 6,05 × 10^5 × L × Q^1,85 / (C^1,85 × d^4,87). p bar cinsinden basınç kaybı, Q l/dk debi, d mm cinsinden ortalama iç çap, C boru tipi ve durumu için sabit, L ise boru ve bağlantı parçalarının eşdeğer uzunluğudur (m).

Tam hesapta tasarım yoğunluğu nasıl tanımlanır?

Madde 13.4.1 (TSE s.101 / EN s.98): boşalma yoğunluğu, birbirine en yakın dört sprinklerden gelen toplam debinin (l/dk), bu dört sprinklerin kapladığı alana (m²) bölünmesiyle alınır. Açık iletişimde dörtten az sprinkler varsa, herhangi bir sprinklerden gelen en düşük debinin o sprinklerin kapladığı alana bölümü alınır.

Hız sınırları nedir?

Madde 13.2.3 (TSE s.86 / EN s.83): su hızı herhangi bir vana, akış izleme cihazı veya süzgeçten geçerken 6 m/s'yi, sistemin diğer herhangi bir noktasında 10 m/s'yi aşmaz. Bu, hem hidrolik olarak en olumlu hem en olumsuz operasyon alanının kararlı akış koşulu için geçerlidir.

Hesabın dengelenme toleransı nedir?

Madde 13.2.5.2 (TSE s.88 / EN s.85): bir loop içindeki basınç kayıplarının cebirsel toplamı (0 ± 1) mbar olmalı, su akışlarının birleştiği bir düğümde hesap ± 1 mbar içinde dengelenmeli ve düğümdeki su debilerinin cebirsel toplamı (0 ± 0,1) l/dk olmalıdır.

Kaynakça

Kaynaklar & Uyarı

Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.

FS

Fatih Selvi

Makina mühendisi ve yazılım geliştirici. 16+ yıl mekanik tesisat ve yangın tesisatı deneyimi. NFPA 13/14/20/25 ve BYKHY uzmanı.