Kısa cevap: Hesap üç adımdır. Önce BYKHY Ek-5/A katsayısıyla katın kullanıcı yükü bulunur, sonra Madde 33/1 formülüyle toplam çıkış genişliği hesaplanır, en sonunda çıkan sonuç Yönetmeliğin koyduğu mutlak alt sınırlarla karşılaştırılır. Orta büyüklükteki binalarda kapasiteyi çoğu zaman formül değil, bu alt sınırlar belirler.
Adım 1: Kullanıcı yükü
BYKHY Madde 32/1'e göre gerekli kaçış ve panik hesaplarında kullanılmak üzere Ek-5/A'da belirtilen kullanıcı yükü katsayıları esas alınır. Madde 4/bb kullanıcı yük katsayısını, yapılarda kişi başına düşen kullanım alanının m2/kişi cinsinden ifadesi olarak tanımlar.
| Ek-5/A kullanım alanı (seçilmiş satırlar) | m2/kişi |
|---|---|
| Konferans salonu, çok amaçlı salonlar, lokanta, kantin, bekleme salonları, konser, sinema ve tiyatro salonları, düğün salonu | 1,5 |
| Dans salonları, bar, gece kulüpleri | Oturulan kısımlar 1,0; ayakta durulan kısımlar 0,5 |
| Derslikler, bilgisayar odaları, seminer salonları | 1,5 |
| Terminallerin yolcu bekleme salonları; resepsiyon ve bekleme alanları, atrium zemini; çok amaçlı spor tesisleri | 3 |
| Süpermarketler, mağazalar, dükkânlar; sanat galerileri, müzeler, atölyeler; fitnes merkezleri, okuma salonları; muayenehane, öğrenci laboratuarları | 5 |
| Ofisler, dernek merkezleri, halk kütüphaneleri; öğrenci yatak odaları; paketleme yerleri, fabrika üretim alanları; mutfaklar, çamaşırhaneler | 10 |
| Hastane yatak odaları, hemşire odaları; otel yatak odaları; hastane laboratuarları, eczaneler | 20 |
| Depolar, ambarlar, makina daireleri; otoparklar | 30 |
Ek-5/A'nın altındaki not iki kural içerir. Kullanıcı yükü, tablonun 1, 2, 3 ve 4. satırlarındaki kullanım alanlarında net alana, diğerlerinde brüt alana göre hesaplanır. Ayrıca kişi sayısı belirli olan mahallerde, tablodan hesaplanan değerden az olmamak üzere belirtilen kişi sayısı esas alınır: sabit koltuk sayısı hesabın altına inemez, üstüne çıkabilir.
Madde 31/6 bir indirim imkânı verir: tuvaletler, soyunma odaları, depolar ve personel kantinleri gibi, diğer mekânlara hizmet veren ancak onlarla aynı zamanda kullanılmayan mekânların döşeme alanları kullanıcı yükü hesabında dikkate alınmayabilir. Karma kullanımda ise Madde 31/5, en sıkı kaçış gerekleri olan kullanım tipinin esas alınmasını ya da her bölümün ayrı hesaplanmasını öngörür.
Kullanıcı yükünün belirleyici olduğu bina tiplerinde etkiyi AVM yangın koruması ve okul ve yurtlarda yangın koruması yazılarında görebilirsiniz.
Adım 2: Birim genişlik ve Madde 33/1 formülü
Madde 32/2'ye göre çıkış kapıları, kaçış merdivenleri, koridorlar ve diğer kaçış yollarının kapasiteleri 50 cm'lik genişlik birim alınarak hesaplanır. Birim genişlikten geçen kişi sayısı bina kullanım sınıflarına göre Ek-5/B'de gösterilmiştir. Bu ayrıntı sık karıştırılır: katsayı Ek-5/A'da, birim genişlikten geçen kişi sayısı Ek-5/B'dedir.
Ek-5/B bu sayıyı tek bir değer olarak vermez; dışarı çıkış kapısı, diğer kapılar ve koridor kapıları, kaçış rampaları ve merdivenleri ile koridorlar ayrı sütunlarda listelenir. Büro binaları satırında bu dört değer sırasıyla 100, 80, 60 ve 100'dür. Merdiven sütununun en düşük sayı olması tesadüf değildir: merdivende ilerleme yavaştır.
Madde 33/1 formülü şudur: toplam çıkış genişliği, bir kattaki toplam kullanıcı sayısının birim genişlikten geçen kişi sayısına bölünmesiyle elde edilen değerin 0,5 m ile çarpılmasıyla bulunan değerden az olamaz.
Adım 3: Alt sınırlar
Formülün sonucu tek başına yeterli değildir. Madde 33/1 aynı fıkrada alt sınırları da koyar:
- Toplam kullanıcı sayısı 50 ila 500 kişi arasında ise kattaki bir kaçış yolunun genişliği 100 cm'den az olmayacak şekilde çıkış sayısı bulunur
- 501 ila 2000 kişi arasında ise 150 cm'den az olamaz
- 2001 ve daha fazla ise 200 cm'den az olamaz
- Kaçış yolu, bu özelliği dışında yapının mekânlarına hizmet veren koridor ve hol olarak da kullanılıyorsa 110 cm'den az genişlikte olamaz
- Hiçbir çıkış, kaçış merdiveni veya diğer kaçış yolu, hesaplanan değerlerden ve 80 cm'den daha dar olamaz
Madde 33/2 yüksek binalarda kaçış yolu ve merdiven genişliğinin 120 cm'den az olamayacağını ekler. Madde 33/3 ise 200 cm'yi aşan merdivenlerin korkuluklarla 100 cm'den az, 160 cm'den fazla olmayan parçalara ayrılmasını ve koridor yüksekliğinin 210 cm'den az olmamasını ister.
Örnek hesap: 1.200 m2 büro katı
Örnekteki 1.200 m2 kat alanı benim seçtiğim bir proje girdisidir, Yönetmelikten gelmez; 1,00 m ve 0,60 m ise formülün sonucudur. Tablodaki diğer bütün sayılar Ek-5/A, Ek-5/B ve ilgili madde metinlerinden alınmıştır.
| Adım | İşlem | Kaynak |
|---|---|---|
| Kat alanı | 1.200 m2 brüt | Projeden |
| Katsayı | Ofisler 10 m2/kişi, brüt alan | Ek-5/A satır 11 ve tablo notu |
| Kullanıcı yükü | 1.200 / 10 = 120 kişi | Madde 32/1 |
| Merdiven birim kişi sayısı | 60 kişi | Ek-5/B, büro binaları, merdiven sütunu |
| Merdiven toplam genişliği | (120 / 60) × 0,5 m = 1,00 m | Madde 33/1 |
| Koridor birim kişi sayısı | 100 kişi | Ek-5/B, büro binaları, koridor sütunu |
| Koridor hesap genişliği | (120 / 100) × 0,5 m = 0,60 m | Madde 33/1 |
| Çıkış sayısı | 50 kişi aşıldığı için en az 2 çıkış | Madde 39/2 |
| Her çıkışın payı | Her biri toplam kullanıcı yükünün en az yarısını karşılar | Madde 33/4 |
| Belirleyici alt sınır | Kullanıcı sayısı 50-500 arası olduğu için kaçış yolu 100 cm'den, koridor olarak da kullanılıyorsa 110 cm'den dar olamaz | Madde 33/1 |
Sonuç şudur: formül koridor için 60 cm verir, uygulanacak değer ise 110 cm'dir. Alt sınırlar bu ölçekte belirleyicidir; formül kullanıcı yükü büyüdükçe devreye girer.
Kaçış uzaklığı ayrı bir hesaptır. Madde 32/3 ve 32/4, kaçış uzaklığının Ek-5/B'deki değerleri aşamayacağını söyler; Ek-5/B büro binaları satırında tek yönde yağmurlama yoksa 15 m, varsa 30 m; iki yönde sırasıyla 45 m ve 75 m verilir. Madde 32/5, kuş uçuşu kaçış uzaklığının izin verilen en çok uzaklığın 2/3'ünü aşmaması hâlinde kabul edileceğini belirtir. Madde 32/6 ölçümün nereden başlayacağını söyler: en uzak nokta, mekânı çevreleyen duvarlardan 40 cm önde alınır. Mantığını kaçış mesafesi 40 cm kuralı yazısında ele almıştım.
Çıkış sayısı ve çıkışların dağılımı
Madde 39/1 bütün yapılarda aksi belirtilmedikçe en az 2 çıkış ister ve çıkışların korunmuş olmasını arar. Madde 39/2 sayıyı kullanıcı yüküne bağlar: 25 kişinin aşıldığı yüksek tehlikeli mekânlar ile 50 kişinin aşıldığı her mekânda en az 2 çıkış, 500'ü geçerse en az 3, 1000'i geçerse en az 4 çıkış zorunludur.
Yerleşim de sayı kadar önemlidir. Madde 39/3'e göre bölünmemiş tek mekânlarda 2 çıkış gerekiyorsa çıkışlar arasındaki mesafe, yağmurlama sistemi yoksa diyagonal mesafenin 1/2'sinden, varsa 1/3'ünden az olamaz. Madde 39/4 koridorlu düzenler için aynı mantığı kurar: bir koridordaki 2 kaçış merdiveni arasındaki mesafe, yağmurlama yoksa koridor uzunluğunun yarısından, varsa 1/3'ünden az olamaz. Madde 40/1 ilkeyi özetler: kaçış yolları ve merdivenler birbirlerinin alternatifi olacak şekilde konumlandırılır ve yan yana yapılamaz.
Küçük ölçekte bir istisna vardır: Madde 32/8'e göre zemin kattaki dükkân ve benzeri yerlerde kişi sayısı 50'nin altında ve en uzak noktadan dış ortama açılan kapıya olan kaçış uzaklığı 25 m'den az ise bina dışına tek çıkış yeterli kabul edilir.
Darboğaz kontrolü: genişlik nerede ölçülür
Madde 33/5 genişliklerin temiz genişlik olarak ölçüleceğini söyler. Kaçış merdivenlerinde küpeştenin yaptığı çıkıntının yalnız 80 mm'si temiz genişliğe dâhil edilir. Tek kanatlı çıkış kapısında temiz genişlik, kasa veya lamba çıkıntısı ile 90 derece açılmış kanat yüzeyi arasındaki ölçüdür ve 80 cm'den az, 120 cm'den çok olamaz; iki kanatlı kapıda ölçü, her iki kanat 90 derece açıkken kanat yüzeyleri arasındadır.
Sahada zinciri daraltan noktaların hepsinin bir madde karşılığı vardır.
- Kapı net geçiş genişliği. Kanat genişliği değil, 90 derece açık kanat ile kasa arasındaki ölçü esastır (Madde 33/5, Madde 47/4).
- Merdiven küpeştesi. Çıkıntının yalnız 80 mm'si temiz genişliğe sayılır (Madde 33/5).
- Sahanlığa açılan kapı kanadı. Kaçış yolunun 1/3'ünden fazlasını daraltacak şekilde konumlandırılamaz (Madde 41/5).
- Koridor yüksekliği. 210 cm'den az olamaz (Madde 33/3).
- Koridorda kalıcı daraltma ve görünürlük. Madde 30/4 kaçış yollarının serbest ve engelsiz erişilebilir tutulmasını, Madde 33/6 ise çıkışların açıkça görülebilir ve engellerden arındırılmış olmasını ister.
Kompartıman düzeni ile çıkış yerleşimi birlikte kurulur; yangın kompartımanı alanları ve kaçış yolları ve merdivenler yazıları bu iki tarafı tamamlar.
Saha notu
Bir eğitim yapısında kullanıcı yükü doğru hesaplanmış, genişlikler sağlanmıştı. Bir yıl sonraki ziyarette koridorun bir tarafına sıra sıra dolap yerleştirildiğini gördüm; kullanılabilir genişlik, Madde 33/1'in koridor için koyduğu 110 cm alt sınırının altına inmişti. Madde 30/4 kaçış yollarının engelsiz tutulmasını istiyor; bu bir tasarım değil, işletme ihlaliydi.
İkinci bir örnek: bir üretim tesisinde iki kaçış kapısı vardı ama ikisi de aynı cephedeydi ve aralarında birkaç metre mesafe bulunuyordu. Madde 39/3, bölünmemiş tek mekânlarda iki çıkış arasındaki mesafenin yağmurlama yoksa diyagonalin 1/2'sinden az olamayacağını söylüyor. Hesap iki çıkış üzerinden yapılmıştı ama yerleşim bu fıkrayı karşılamıyordu.
Ders şu: kapasite hesabı bir aritmetik değil, bir yerleşim kararıdır. Hesabı bitirdikten sonra plan üzerinde iki soru sorun: çıkışlar arasındaki mesafe Madde 39/3 ve 39/4'ü karşılıyor mu, ve hesapladığım genişlik altı ay sonra da orada duracak mı?
Kontrol listesi
- ☐ Her hacim için Ek-5/A katsayısı ve net/brüt alan ayrımı doğru uygulandı
- ☐ Birim genişlikten geçen kişi sayısı Ek-5/B'den, kapı ve merdiven için ayrı ayrı alındı
- ☐ Toplam çıkış genişliği Madde 33/1 formülüyle hesaplandı
- ☐ Sonuç 100, 150, 200 cm ve 110 cm ile 80 cm alt sınırlarıyla karşılaştırıldı
- ☐ Çıkış sayısı Madde 39/2 eşiklerine göre belirlendi
- ☐ Çıkışlar arası mesafe diyagonalin 1/2 veya 1/3'ü kuralına göre kontrol edildi (Madde 39/3)
- ☐ Kaçış uzaklıkları Ek-5/B'den okundu, ölçüm duvardan 40 cm önden başladı (Madde 32/6)
- ☐ Kapı temiz genişliği 90 derece açık kanat ile kasa arasından ölçüldü (Madde 33/5)
- ☐ Koridorda kalıcı daraltma bulunmadığı görüldü ve işletmeye yazılı olarak bildirildi
SSS
Kullanıcı yükü nasıl hesaplanır?
BYKHY Madde 32/1'e göre gerekli kaçış ve panik hesaplarında Ek-5/A'daki kullanıcı yükü katsayıları esas alınır. Ek-5/A m2/kişi cinsinden katsayı verir; örneğin ofisler için 10 m2/kişi, depolar ve otoparklar için 30 m2/kişi. Ek-5/A notuna göre ilk dört satırdaki kullanımlarda net alan, diğerlerinde brüt alan esas alınır ve kişi sayısı belirli mahallerde hesaplanan değerden az olmamak üzere belirtilen kişi sayısı kullanılır.
Birim genişlik 50 cm ne anlama geliyor?
BYKHY Madde 32/2'ye göre çıkış genişliği için çıkış kapıları, kaçış merdivenleri, koridorlar ve diğer kaçış yollarının kapasiteleri 50 cm'lik genişlik birim alınarak hesaplanır. Birim genişlikten geçen kişi sayısı bina kullanım sınıflarına göre Ek-5/B'de gösterilmiştir; bu sayı kapılarda, merdivenlerde ve koridorlarda farklıdır.
Toplam çıkış genişliği formülü nedir?
BYKHY Madde 33/1'e göre toplam çıkış genişliği, bir kattaki toplam kullanıcı sayısının birim genişlikten geçen kişi sayısına bölünmesiyle elde edilen değerin 0,5 m ile çarpılmasıyla bulunan değerden az olamaz. Ayrıca toplam kullanıcı sayısı 50 ila 500 kişi arasında ise kattaki bir kaçış yolu 100 cm'den, 501 ila 2000 kişi arasında 150 cm'den, 2001 ve daha fazla ise 200 cm'den dar olamayacak şekilde çıkış sayısı bulunur.
Bir katta kaç çıkış gerekir?
BYKHY Madde 39/1 bütün yapılarda aksi belirtilmedikçe en az 2 çıkış ister. Madde 39/2'ye göre 25 kişinin aşıldığı yüksek tehlikeli mekânlar ile 50 kişinin aşıldığı her mekânda en az 2 çıkış, kişi sayısı 500'ü geçerse en az 3 çıkış, 1000'i geçerse en az 4 çıkış bulunması zorunludur.
Kaynakça
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik. 27/11/2007 tarihli ve 2007/12937 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı. Resmî Gazete: 19/12/2007, Sayı 26735. Değişiklikler: 09/09/2009 tarih ve 27344 sayılı, 05/04/2012 tarih ve 28255 sayılı, 09/07/2015 tarih ve 29411 sayılı Resmî Gazete. Güncel metin: mevzuat.gov.tr
- Kullanılan maddeler ve ekler: Madde 4/aa, 4/bb; Madde 30/4; Madde 31/5, 31/6; Madde 32/1-32/6, 32/8; Madde 33/1-33/6; Madde 39/1-39/4; Madde 40/1; Madde 41/5; Madde 47/4; Ek-5/A; Ek-5/B
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır. Madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Kullanıcı yükü nasıl hesaplanır?
BYKHY Madde 32/1'e göre gerekli kaçış ve panik hesaplarında Ek-5/A'daki kullanıcı yükü katsayıları esas alınır. Ek-5/A m2/kişi cinsinden katsayı verir; örneğin ofisler için 10 m2/kişi, depolar ve otoparklar için 30 m2/kişi. Ek-5/A notuna göre ilk dört satırdaki kullanımlarda net alan, diğerlerinde brüt alan esas alınır ve kişi sayısı belirli mahallerde hesaplanan değerden az olmamak üzere belirtilen kişi sayısı kullanılır.
Birim genişlik 50 cm ne anlama geliyor?
BYKHY Madde 32/2'ye göre çıkış genişliği için çıkış kapıları, kaçış merdivenleri, koridorlar ve diğer kaçış yollarının kapasiteleri 50 cm'lik genişlik birim alınarak hesaplanır. Birim genişlikten geçen kişi sayısı bina kullanım sınıflarına göre Ek-5/B'de gösterilmiştir; bu sayı kapılarda, merdivenlerde ve koridorlarda farklıdır.
Toplam çıkış genişliği formülü nedir?
BYKHY Madde 33/1'e göre toplam çıkış genişliği, bir kattaki toplam kullanıcı sayısının birim genişlikten geçen kişi sayısına bölünmesiyle elde edilen değerin 0,5 m ile çarpılmasıyla bulunan değerden az olamaz. Ayrıca toplam kullanıcı sayısı 50 ila 500 kişi arasında ise kattaki bir kaçış yolu 100 cm'den, 501 ila 2000 kişi arasında 150 cm'den, 2001 ve daha fazla ise 200 cm'den dar olamayacak şekilde çıkış sayısı bulunur.
Bir katta kaç çıkış gerekir?
BYKHY Madde 39/1 bütün yapılarda aksi belirtilmedikçe en az 2 çıkış ister. Madde 39/2'ye göre 25 kişinin aşıldığı yüksek tehlikeli mekânlar ile 50 kişinin aşıldığı her mekânda en az 2 çıkış, kişi sayısı 500'ü geçerse en az 3 çıkış, 1000'i geçerse en az 4 çıkış bulunması zorunludur.
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.