BYKHY'de Yapı Kullanım Sınıfları ve Tasarıma Etkisi

Binalar kullanım özelliklerine göre on sınıfa ayrılır (BYKHY Madde 8/1) ve bu tek karar, kompartıman alanından kaçış tasarımına kadar her şeyi belirler. Sınıfı yanlış yazarsanız, sonraki bütün hesaplar doğru yapılsa bile proje yanlıştır. Tereddüt hâlinde ilgili Bakanlığın kararına uyulur (BYKHY Madde 8/2).

Sahada en sık yapılan hata, sınıf listesini serbestçe yazmaktır. "Sağlık binası" ve "eğitim binası" ayrı birer kullanım sınıfı değildir; ikisi de kurumsal binaların alt başlıklarıdır (BYKHY Madde 11). Bu yazıda sınıfların metindeki karşılıklarını, her sınıfın hangi tasarım kalemini zorladığını ve karışık kullanımdaki en ağır sınıf ilkesini ele alıyorum.

Madde 8'deki on sınıf

Yönetmelik sınıfları şöyle sayar (BYKHY Madde 8/1): konutlar, konaklama amaçlı binalar, kurumsal binalar, büro binaları, ticaret amaçlı binalar, endüstriyel yapılar, toplanma amaçlı binalar, depolama amaçlı tesisler, yüksek tehlikeli yerler, karışık kullanım amaçlı binalar. Her birinin kapsamı ayrı maddelerde tanımlanır:

• Konutlar bağımsız bölüm sayısına göre tasnif edilir: en çok iki bağımsız bölümü olan bir ve iki ailelik evler ile üç veya daha çok bağımsız bölümü bulunan apartmanlar (BYKHY Madde 9).
• Konaklama amaçlı binalar oteller, moteller, termal tesisler, tatil köyü ve pansiyonlar, kampingler ve öğrenci yurtlarını kapsar (BYKHY Madde 10). Yurdun konaklama sınıfında olması, okul kampüslerinde en çok atlanan noktadır.
• Kurumsal binalar üç alt başlıkta tanımlanır: eğitim tesisleri, sağlık hizmeti amaçlı binalar ve tutukevi, cezaevi ve ıslah evi binaları (BYKHY Madde 11/1). Eğitim tarafında ölçüt sürelidir: altı veya daha fazla kişi tarafından günde 4 saat veya daha fazla, ya da haftada 12 saatten fazla eğitim amacıyla kullanılan binalar bu kapsamdadır (BYKHY Madde 11/1-a). Sağlık tarafında ölçüt yatak sayısıdır: dört veya daha fazla kişinin yatırılabildiği binalar (BYKHY Madde 11/1-b).
• Büro binaları banka, borsa, kamu hizmet binası ve muayenehane gibi yerleri kapsar (BYKHY Madde 12); ticaret amaçlı binalar mağaza, market, pasaj, hal ve tamirhane gibi satış yerleridir (BYKHY Madde 13); endüstriyel yapılar fabrika ile işleme, montaj, paketleme, depolama, dağıtım ve onarım işlemlerine mahsus yapılardır (BYKHY Madde 14).
• Toplanma amaçlı binalar tören, ibadet, eğlence, yeme, içme, ulaşım ve araç bekleme gibi sebeplerle 50 veya daha fazla kişinin bir araya gelebildiği binalardır (BYKHY Madde 15/1). Madde 15/1 sekiz alt başlık sayar: yeme ve içme tesisleri, eğlence yerleri, müzeler ve sergi yerleri, ibadethaneler, spor alanları, terminal ve garlar, hava alanları ve limanlar.
• Depolama amaçlı tesisler depolar ve otoparklardır (BYKHY Madde 16/1).
• Yüksek tehlikeli yerler parlayıcı ve patlayıcı maddeler ile akaryakıtların imal edildiği, depolandığı, doldurma boşaltma ve satış işlerinin yapıldığı yerlerdir (BYKHY Madde 17/1).
• Karışık kullanım amaçlı binalar ayrı bir madde ile düzenlenir (BYKHY Madde 18).

Toplanma amaçlı binalardaki 50 kişi eşiği önemlidir (BYKHY Madde 15/1): bir yapıdaki yemekhane veya konferans salonu bu sayıyı geçtiği anda toplanma amaçlı bölüm haline gelir.

Küçük bölümler ayrı sınıf sayılmaz

Yönetmelik, bir binanın içindeki küçük yardımcı kullanımlar için "yutulma" kuralı koyar. Üç yerde aynı mantık tekrar eder:

• Başka bir binanın bünyesinde büro hizmetleri için kullanılan bölümler, ana binanın kullanım sınıflandırmasına tabidir (BYKHY Madde 12/2).
• Esas olarak başka bir kullanım sınıfına giren bir binada bulunan küçük ticaret amaçlı bölümler, binanın esas kullanım sınıflandırmasına ilişkin hükümlere tabi olur. Buna karşılık ticari malların satışı ile bağlantılı olarak aynı binada bulunan büro, depo ve hizmet amaçlı bölümler ticaret amaçlı bina sınıfına girer (BYKHY Madde 13/2).
• Bir binanın içerisinde bulunan 50 m2'den küçük depolama amaçlı bölümler esas binanın bir parçası olarak kabul edilir (BYKHY Madde 16/2).

Sınıf, kompartıman alanını ve tehlike sınıfını yazar

Kullanım sınıfının ilk somut sonucu kompartıman alanıdır: binalarda olması gereken en fazla kompartıman alanı Ek-4'te verilmiştir (BYKHY Madde 24/6). Ek-4, alanları doğrudan Madde 8 sınıfları üzerinden kurar ve uygun yangın kontrol sistemleri yapılmışsa alanın iki katına çıkarılabileceği veya sınırsız olabileceği notlarını içerir. Sınıf bazındaki değerleri ve bu esnekliğin koşullarını yangın kompartımanı alanları ve sprinkler ile kompartıman ilişkisi yazılarında tablo halinde verdim.

İkinci sonuç tehlike sınıfıdır. Tehlike sınıfı binanın özelliklerine ve binada yürütülen işlemin ve faaliyetlerin niteliğine bağlı olarak belirlenir; bir binanın çeşitli bölümlerinde değişik tehlike sınıflarına sahip malzemeler bulunuyorsa su ve pompa kapasitesi binanın en yüksek tehlike sınıflandırmasına göre belirlenir (BYKHY Madde 19/1). Söndürme sistemleri ve kompartıman oluşturulurken düşük, orta ve yüksek tehlikeli yerler ayrımı esas alınır; düşük tehlikeli yerler, düşük yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip malzemelerin bulunduğu, en az 30 dakika yangına dayanıklı ve tek bir kompartıman alanı 126 m2'den büyük olmayan yerlerdir (BYKHY Madde 19/2-a).

Tablonun son satırı çok atlanır: yapı elemanlarının yangına dayanım süreleri Ek-3/C'de bina kullanım sınıflarına göre verilir (BYKHY Madde 29/7-c). Yani kullanım sınıfı yalnız alanı değil, duvarın kaç dakika dayanacağını da belirler.

Sınıf bazında derinleşmek için: hastanelerde yangın koruması, okul ve yurtlarda yangın koruması, alışveriş merkezlerinde yangın koruması ve otoparklarda yangın koruması yazılarına bakabilirsiniz.

Karışık kullanımda en ağır sınıf ilkesi

Madde 18 tek cümledir ama proje pratiğinin yarısını yazar: bir binada iki veya daha fazla kullanım sınıflandırılmasına tabi olacak bölümler varsa ve bu bölümler birbirinden daha yüksek tehlike sınıfına uygun bir yangın bölmesi ile ayrılamıyor veya iç içe olması sebebiyle ayrı korunma tedbirlerini uygulamak mümkün değilse, daha yüksek koruma tedbirleri gerektiren sınıflandırmaya ilişkin kurallar bütün bina için uygulanır (BYKHY Madde 18).

Cümlenin mantığı şudur: ayrım mümkünse her bölüm kendi sınıfına göre tasarlanır. Ayrım mümkün değilse bina tek parça sayılır ve en ağır sınıf uygulanır. Dolayısıyla karışık kullanımda asıl soru "hangi sınıf?" değil, "ayrım gerçekten kurulabiliyor mu?" sorusudur.

Ayrımın kurulabilmesi için bölmenin bir kompartıman zarfı olarak çalışması gerekir; kompartımanı çevreleyen elemanların yangına dayanıklılığı birleşme noktalarında da sürekli olmalı ve kompartımanlar arasında yangına dayanıksız açıklık bulunmamalıdır (BYKHY Madde 24/7). Üzerinde kapatılmamış tesisat geçişi olan bir duvar, ortak asma tavan boşluğuyla birleşen iki hacim veya açık bırakılan bir kapı, Madde 18 anlamında "ayrılmış" saymaz.

Bu noktada Madde 19/1 ile Madde 18 birlikte okunmalıdır: ayrım kurulamadığında yalnız pasif tedbirler değil, su ve pompa kapasitesi de en yüksek tehlike sınıfına göre belirlenir (BYKHY Madde 19/1). Yani karışık kullanımda kurulamayan bir bölme, doğrudan pompa ve depo hacmine yansır.

Kullanım amacı değişikliğinin bedeli

Kullanım sınıfı değişikliği, binaya hiç dokunmadan bütün eşikleri yeniden yazar. Mevcut yapılarda bunun ayrı bir karşılığı vardır: kullanım amacı değiştirilerek sağlık amaçlı bina, yatılı sağlık kuruluşu, anaokulu, kreş, çocuk kulübü, ilköğretim okulu, yetiştirme yurdu, eğlence yeri, konaklama amaçlı yapı veya tehlikeli madde bulundurulan bina haline gelen yapılar mevcut yapı rejiminin dışında tutulur (BYKHY Madde 138/1) ve haklarında Yönetmeliğin diğer kısımlarındaki hükümler uygulanır (BYKHY Madde 139).

Tipik örnekler: ofis katının kreşe dönüşmesi (kurumsal bina, eğitim tesisi), ofis katının yurda dönüşmesi (konaklama amaçlı bina), bir salonun 50 kişiyi aşan yemekhaneye dönüşmesi (toplanma amaçlı bölüm). Üçünde de mevcut yapı ayrıcalığı biter. Sürecin nasıl yürütüldüğünü yangın projesi onay süreci yazısında anlattım.

Saha notu

Bir karma projede zemin kat ticaret, üst katlar büro olarak tasarlanmıştı ve tasarım raporunda iki sınıf ayrı ayrı doğru yazılmıştı. Sorun uygulamada çıktı: iki bölümü ayıran kompartıman döşemesinden geçen tesisat şaftı, ticaret katındaki mağaza deposuyla aynı hacimde bırakılmıştı.

Kâğıt üzerinde ayrı olan iki kullanım sınıfı, şaft üzerinden tek hacim haline gelmişti. Bu durumda Madde 18 devreye girer ve daha yüksek koruma tedbiri gerektiren sınıfın kuralları bütün bina için uygulanır. Ders şudur: sınıf ayrımı bir çizim kararı değil, bir süreklilik kararıdır (BYKHY Madde 24/7). Bir sınıf ayrımı, en zayıf geçişi kadar geçerlidir.

Kontrol listesi

• Her bölümün kullanım sınıfı, Madde 8/1'deki adlandırmayla birebir yazıldı mı?
• Eğitim ve sağlık bölümleri "kurumsal bina" başlığı altında mı tanımlandı (Madde 11)?
• Öğrenci yurdu varsa konaklama amaçlı bina olarak mı sınıflandırıldı (Madde 10)?
• 50 veya daha fazla kişinin toplandığı bölüm var mı? Toplanma amaçlı bölüm olarak değerlendirildi mi (Madde 15/1)?
• Bina içindeki depolama bölümleri 50 m2'nin altında mı, üstünde mi (Madde 16/2)?
• Karışık kullanımda bölümler arası ayrım, daha yüksek tehlike sınıfına uygun bir yangın bölmesiyle kurulabiliyor mu (Madde 18)?
• Ayrım kurulamıyorsa su ve pompa kapasitesi en yüksek tehlike sınıfına göre mi hesaplandı (Madde 19/1)?
• Azami kompartıman alanı Ek-4'ten, dayanım süreleri Ek-3/C'den kullanım sınıfına göre alındı mı?
• Kullanım sınıfında tereddüt varsa Madde 8/2 yolu yazılı olarak kullanıldı mı?
• Mevcut yapıda kullanım amacı değişikliği Madde 138/1 listesine giriyor mu?

SSS

BYKHY'de bina kullanım sınıfları nelerdir?

Binalar kullanım özelliklerine göre on sınıfa ayrılır: konutlar, konaklama amaçlı binalar, kurumsal binalar, büro binaları, ticaret amaçlı binalar, endüstriyel yapılar, toplanma amaçlı binalar, depolama amaçlı tesisler, yüksek tehlikeli yerler ve karışık kullanım amaçlı binalar (BYKHY Madde 8/1). Eğitim tesisleri ile sağlık hizmeti amaçlı binalar ayrı birer sınıf değil, kurumsal binaların alt başlıklarıdır (BYKHY Madde 11).

Karışık kullanımlı binada hangi sınıfın kuralları uygulanır?

Bir binada iki veya daha fazla kullanım sınıflandırmasına tabi bölümler varsa ve bu bölümler birbirinden daha yüksek tehlike sınıfına uygun bir yangın bölmesi ile ayrılamıyor veya iç içe olması sebebiyle ayrı korunma tedbirleri uygulanamıyorsa, daha yüksek koruma tedbirleri gerektiren sınıflandırmaya ilişkin kurallar bütün bina için uygulanır (BYKHY Madde 18).

Kullanım sınıfında tereddüt olursa ne yapılır?

Binaların kullanım sınıfı ile ilgili olarak herhangi bir tereddüt doğduğunda ilgili Bakanlığın değerlendirmesine ve kararına uyulur (BYKHY Madde 8/2). Yani tartışmayı proje ekibinin yorumu değil idarenin kararı kapatır; bu yol projede yazılı olarak kullanılmalıdır.

Bir binanın içindeki küçük bölümler ayrı sınıf sayılır mı?

Hayır. Başka bir binanın bünyesinde büro hizmetleri için kullanılan bölümler ana binanın sınıflandırmasına tabidir (BYKHY Madde 12/2). Esas olarak başka bir kullanım sınıfına giren binadaki küçük ticaret amaçlı bölümler binanın esas sınıflandırmasına tabi olur (BYKHY Madde 13/2). Bir binanın içindeki 50 m2'den küçük depolama amaçlı bölümler de esas binanın bir parçası kabul edilir (BYKHY Madde 16/2).

Kaynakça

• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, 27/11/2007 tarihli ve 2007/12937 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, Resmî Gazete 19/12/2007, sayı 26735. Değişiklikler: RG 09/09/2009-27344; RG 05/04/2012-28255; RG 09/07/2015-29411. Güncel metin: mevzuat.gov.tr
• Bu yazıda kullanılan maddeler: Madde 8/1-8/2 (kullanım sınıfları), Madde 9 (konutlar), Madde 10 (konaklama), Madde 11/1-a ve 11/1-b (kurumsal binalar: eğitim ve sağlık), Madde 12/1-12/2 (büro), Madde 13/1-13/2 (ticaret), Madde 14 (endüstriyel), Madde 15/1 (toplanma, 50 kişi), Madde 16/1-16/2 (depolama, 50 m2), Madde 17/1 (yüksek tehlikeli yerler), Madde 18 (karışık kullanım), Madde 19/1-19/2-a (tehlike sınıflandırması, 126 m2 ve 30 dakika), Madde 24/6 ve Ek-4 (kompartıman alanları), Madde 24/7 (kompartıman sürekliliği), Madde 29/7 ile Ek-3/B ve Ek-3/C (dayanım süreleri), Madde 32/1-32/3 ile Ek-5/A ve Ek-5/B (kullanıcı yükü, çıkış genişliği, kaçış uzaklığı), Madde 138/1 ve Madde 139 (mevcut yapıda kullanım amacı değişikliği).
• TS EN 13501-1 Yapı malzemelerinin yanıcılık sınıfları (Yönetmelikte Ek-2/Ç ile atıf yapılan standart).

Bu yazıda geçen bütün madde numaraları ve değerler, Resmî Gazete'de yayımlanan Yönetmelik metninden alınmıştır. Yine de projelendirmede güncel metin esas alınmalı ve tasarım yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

BYKHY'de bina kullanım sınıfları nelerdir?

Binalar kullanım özelliklerine göre on sınıfa ayrılır: konutlar, konaklama amaçlı binalar, kurumsal binalar, büro binaları, ticaret amaçlı binalar, endüstriyel yapılar, toplanma amaçlı binalar, depolama amaçlı tesisler, yüksek tehlikeli yerler ve karışık kullanım amaçlı binalar (BYKHY Madde 8/1). Eğitim tesisleri ile sağlık hizmeti amaçlı binalar ayrı birer sınıf değil, kurumsal binaların alt başlıklarıdır (BYKHY Madde 11).

Karışık kullanımlı binada hangi sınıfın kuralları uygulanır?

Bir binada iki veya daha fazla kullanım sınıflandırmasına tabi bölümler varsa ve bu bölümler birbirinden daha yüksek tehlike sınıfına uygun bir yangın bölmesi ile ayrılamıyor veya iç içe olması sebebiyle ayrı korunma tedbirleri uygulanamıyorsa, daha yüksek koruma tedbirleri gerektiren sınıflandırmaya ilişkin kurallar bütün bina için uygulanır (BYKHY Madde 18).

Kullanım sınıfında tereddüt olursa ne yapılır?

Binaların kullanım sınıfı ile ilgili olarak herhangi bir tereddüt doğduğunda ilgili Bakanlığın değerlendirmesine ve kararına uyulur (BYKHY Madde 8/2). Yani tartışmayı proje ekibinin yorumu değil idarenin kararı kapatır; bu yol projede yazılı olarak kullanılmalıdır.

Bir binanın içindeki küçük bölümler ayrı sınıf sayılır mı?

Hayır. Başka bir binanın bünyesinde büro hizmetleri için kullanılan bölümler ana binanın sınıflandırmasına tabidir (BYKHY Madde 12/2). Esas olarak başka bir kullanım sınıfına giren binadaki küçük ticaret amaçlı bölümler binanın esas sınıflandırmasına tabi olur (BYKHY Madde 13/2). Bir binanın içindeki 50 m2'den küçük depolama amaçlı bölümler de esas binanın bir parçası kabul edilir (BYKHY Madde 16/2).