Depo yangın koruması projelerinde bina kabuğuyla ilgili üç ayrıntı sprinkler tasarımını doğrudan kilitler: çatının eğimi, çatı pencereleri (skylight) ve tavan seviyesindeki hava hareketi. Bu yazıda bu üç başlık yalnızca iki kaynaktan yazılmıştır: TS EN 12845-2:2025 (EN 12845-2:2024), ESFR ve CMSA sistemleri için; ve TS EN 12845+A2:2026 (EN 12845:2015+A2:2026), CMDA sprinklerler için. Her sayısal değerin yanında madde numarası ve EN sayfası verilmiştir.
1. Tavan ve çatı eğimi
ESFR ve CMSA: tek bir sınır, 10°
EN 12845-2 Madde 5.2.1 (EN s.12) tek cümleyle şunu söyler: maksimum tavan eğimi 10° (%17,6) değerinden büyük olmayacaktır. Bu sınır ESFR ile CMSA arasında farklılaşmaz; standart tek bir değer verir.
Eğim 10°'yi aşıyorsa Madde 5.2.1 üç seçenek tanımlar:
- Etkilenen alanın ve her yönde iki sıra sprinkler kadar ötesinin üzerine düz, sürekli, yatay bir yalancı tavan kurulur. Yalancı tavan Madde 5.2.2'ye uygun olacak, yalancı tavanın üstü sprinkler ile korunacak ve altında ilgili işgal tehlike sınıfına göre sprinkler koruması sağlanacaktır.
- Yalnızca raf depolama bulunan alanlarda, Madde 6.6.2.1'e göre raf içi sprinklerlere ilave olarak depolamanın tepesinde bir raf içi seviye daha kurulur; bu seviyede boyuna sprinklerlerle aynı aralıkta yüz (face) sprinklerleri de bulunur.
- Sprinkler sistemi tasarımı EN 12845'e göre yapılır.
Eğimle bağlantılı iki tamamlayıcı hüküm daha vardır. Madde 5.1.3.1 (EN s.8): sprinklerler arası lineer mesafe, zeminden görünen izdüşüm üzerinden değil, tavan eğimi boyunca ölçülür. Madde 5.1.3.6 (EN s.12): sprinklerler tercihen deflektör zemine paralel olacak şekilde monte edilir; eğim 10°'den fazla değilse tavana paralel de monte edilebilirler.
Eğimli ve engelli (obstructed) tavanlarda düşey konumlandırma da eğime bağlanır:
| Durum | Sınır | Kaynak |
|---|---|---|
| ESFR, eğim ≤10°, düşey aralık | 600 mm'yi aşmayacak | 6.6.1.2 d)-f), EN s.40 |
| ESFR, aşılırsa | Isıl eleman, dolu yapı elemanının alt yüzünün en fazla 150 mm altındaki düzlemde | 6.6.1.2 f), EN s.40 |
| CMSA, eğim ≤10° | Tavandan ısıl elemana 600 mm'yi aşmayacak | 6.7.2, EN s.56 |
| CMSA, eğim ≤18,5° | Tavandan ısıl elemana 450 mm'yi aşmayacak | 6.7.2, EN s.56 |
| CMSA, aşılırsa | Isıl eleman, dolu yapı elemanının alt yüzünün en fazla 150 mm altında; oluşan gözler 28 m²'yi aşmayacak | 6.7.2, EN s.56 |
CMDA: eğim sınırı değil, deflektör kuralı
EN 12845+A2 Madde 12.4.3 (EN s.72) CMDA sprinklerler için sayısal bir maksimum eğim vermez. Kural şudur: sprinklerler deflektörleri çatı veya tavan eğimine paralel olacak şekilde monte edilir; eğim yatay düzleme göre 30°'den büyükse, tepe noktasına (apex) veya tepeden radyal olarak en fazla 0,75 m mesafeye bir sıra sprinkler sabitlenir.
2. Skylight (çatı penceresi)
EN 12845-2 Madde 5.2.3 (EN s.13) skylight'lar için üç ayrı gereksinim koyar:
- Dayanım: skylight, en az 5 dakika süreyle 300 °C sıcaklığa dayanabilecektir.
- Koruma eşiği: normal tavan seviyesinin üzerinde ölçülen hacmi 1 m³'ten büyük olan skylight'lar sprinkler ile korunacaktır. İki istisna: normal tavan seviyesinden skylight tepesine mesafe 0,3 m'yi aşmıyorsa veya çatı/tavan ile aynı hizada sıkı geçme çerçeve ve cam varsa.
- Tip: skylight içindeki herhangi bir ilave sprinkler, skylight çevresindeki sprinklerlerle aynı tipte olmalıdır.
Tasarım yüksekliği konusu da aynı maddede düzenlenir: sprinkler tasarımı skylight kubbesi dâhil bina yüksekliğine dayandırılmışsa normal aralık uygulanabilir. Skylight tepesine mesafe 0,3 m'yi aşıyor ve tasarım maksimum bina yüksekliğini geçiyorsa, Şekil 3'teki Seçenek 1 veya Şekil 4'teki Seçenek 2 kullanılır; bu seçenekler uygulanırsa tasarım tavandan 0,3 m daha yüksek için yapılır.
İki seçeneğin farkı ilave sprinklerlerin kotunda ve tasarımda kullanılan tavan yüksekliğindedir:
| Seçenek 1 (Şekil 3, EN s.14) | Seçenek 2 (Şekil 4, EN s.15) | |
|---|---|---|
| İlave sprinkler tipi | Hızlı tepkili ve mevcutsa sarkık (pendent) | Hızlı tepkili ve mevcutsa sarkık (pendent) |
| Konum | Plastik skylight altında | Tavan sprinklerleriyle aynı kotta |
| Yatay aralık | İzin verilen maksimum lineer aralığın ≤%50'si | İzin verilen maksimum lineer aralığın ≤%50'si |
| Tasarımda kullanılan yükseklik | Plastik skylight'ın maksimum tavan yüksekliği | Ana binanın maksimum tavan yüksekliği |
| Hidrolik hesap | İlave sprinklerler tavan tasarımına dâhil edilmez | İlave sprinklerler tavan tasarımına dâhil edilmez |
Standartta her bir skylight için "maksimum 5 m²" veya "toplam çatı alanının %5'i" gibi bir alan sınırı bulunmamaktadır; ölçüt hacim (1 m³) ve yüksekliktir (0,3 m).
CMDA tarafında EN 12845+A2 Madde 12.4.5 (EN s.72) aynı eşiği verir: normal tavan seviyesinin üstünde ölçülen hacmi 1 m³'ten büyük skylight'lar sprinkler ile korunacaktır; 0,3 m ve sıkı geçme çerçeve istisnaları aynıdır.
Tavan yapısının mukavemeti de bu bölüme bağlıdır: Madde 5.2.2 (EN s.12) tavanların, alt tavanların ve asma tavanların (dolu bariyerler dâhil) sıkıca sabitlenmesini ve 140 N/m² düşey yukarı doğru itmeye dayanmasını şart koşar. Örnek olarak 10 mm alçı levha, oluklu ve düz çelik sac ve mineral tavan plakaları verilir (EN s.13).
3. Duman ve ısı bacaları, doğal egzoz açıklıkları
EN 12845-2 Madde 5.2.4 (EN s.16) net bir yasak ve üç şartlı çözüm içerir:
- ESFR veya CMSA tesisatlarında yalnızca elle açılan duman veya ısı bacaları kullanılacaktır.
- Düşen tip (drop-out) ısı bacaları kurulmayacaktır.
- Ulusal mevzuat otomatik duman ve ısı bacası gerektiriyorsa, havalandırma sistemi sprinkler sisteminin çalışmasını ve performansını bozmayacaktır. Bunun için şu çözümlerden biri uygulanır: 1. Baca açıklığının doğrudan altına, eşit dağılımlı, en fazla 1,2 m lineer aralıkla ve baca kenarına en fazla 0,6 m mesafede ilgili sprinklerler kurulur. Bu sprinklerler en az komşu tavan sprinklerleriyle aynı k-faktörüne ve yönelime sahip olmalı ve tavan seviyesi kol borularından küçük olmayan borularla beslenmelidir. Skylight içine monte edilirken, deflektör ile kapalı skylight arasında Madde 5.1.3.5.2'nin minimum ve maksimum düşey mesafe şartları uygulanmaz. Bu sprinklerler tavan sistemi hidrolik tasarımına eklenmez. 2. Bacalar standart tepkili, nominal 141 °C veya daha yüksek ısıl tetikleme elemanı ile donatılır. 3. Otomatik duman bacaları bireysel olarak aktive edilir.
Doğal egzoz açıklıkları için Madde 5.2.5 (EN s.17) benzer bir düzen getirir: açıklığın doğrudan altına, en fazla 1,2 m lineer aralıkla ve kenara en fazla 0,6 m mesafede sprinkler kurulur; ancak burada deflektör ile bacanın tepesi arasında Madde 5.1.3.5.2'nin düşey mesafe şartları uygulanır. Bu sprinklerler de tavan tasarımına dâhil edilmez.
4. Havalandırma: 1,5 m/s sınırı
Standardın havalandırma hükmü bir gecikme süresi değil, bir hız sınırıdır.
Yatay akış (5.2.6.1, EN s.18-19)
Havalandırma ekipmanı, herhangi bir tavan seviyesi sprinklerindeki hava hızı 1,5 m/s'yi aşmayacak veya erken yangın algılamasında otomatik duracak şekilde düzenlenecektir. 1,5 m/s'nin üstünden kaçınmak mümkün değilse şu seçeneklerden biri uygulanır:
- Tavan seviyesine alev dedektörü kurulur; dedektörler etkilenen tüm sprinklerlerden 3,0 m yarıçap içindeki alanı izleyecek şekilde düzenlenir.
- Depolama rafları içine lineer ısı dedektörü kurulur; yüksek hızdan etkilenen herhangi bir sprinklerin 3,0 m yarıçapı içindeki tüm enine baca (flue) boşluklarında, raf yapısının tepesine yerleştirilir. Nominal sıcaklık derecesi, ortam koşullarının izin verdiği kadar düşük olmalıdır.
Her iki dedektör tipi de aktive olduğunda hava akışını otomatik olarak kesecek şekilde düzenlenir.
Açıklıkların doğrudan altında depolamaya izin verilmez. Depolanan mal ile emiş açıklığının çevresi arasındaki yatay mesafe L (m):
L = ½S + d, burada S = sprinkler aralığı (m), d = havalandırma kanalı çapı (m).
Açıklıkların altına yatay bir alt tavan kurulur ve sprinklerler normal aralık şartlarına göre alt tavanın altına yerleştirilir. Alt tavanın minimum çapı veya enkesit boyutu W (m):
- Debi biliniyorsa: W = Q / (283 min/m × h)
- Debi bilinmiyorsa: W = 2,6 A* / h
burada Q = havalandırma debisi (m³/dk), A* = havalandırma açıklığı alanı (m²), h = tavan ile alt tavanın üstü arasındaki düşey mesafe (m). Tavan sprinklerleri alt tavan çevresinden en az 0,7 × sprinkler aralığı kadar yatay mesafede olacaktır.
Ayrıca (EN s.19) emiş fanları ve yangın damperleri ilk sprinkler açılmadan önce kapanacaktır. Yangın algılama ve alarm sistemi ya ESFR veya CMSA korumalı riskten emiş yapan tüm havalandırma kanallarına kurulmuş aspirasyonlu duman dedektörü olacak ya da aspirasyonlu sisteme eşdeğer algılama performansına sahip bir sistem olacaktır. Dairesel kanalda debi: Q = (49 / 60) × A × V.
Düşey akış (5.2.6.2, EN s.20)
Depolama tipi işgallerde, hava akışı depolamanın tepesi ile tavan seviyesi sprinklerlerinin bulunduğu yatay düzlem arasında ve hız 1,5 m/s'yi aşmayacak şekilde düzenlenir. Standart altı seçenek sıralar: (1) su akış alarmıyla otomatik durdurma; (2) 3,0 m yarıçapı izleyen alev dedeksiyonu ile otomatik durdurma; (3) ıslak sistemde tasarım alanının %30 artırılması; (4) düz sürekli yalancı tavan ve altına aynı kol borusu/aralıkla sprinkler; (5) raf tepesinde enine baca boşluklarında hat tipi dedeksiyon ile otomatik durdurma; (6) baca kesişimlerinde tavan seviyesi sprinklerlerinin raf içi sprinkler olarak kurulması.
Saha notu: Bu hükümlerin ortak mantığı, sıcak gazın sprinkler ısıl elemanına ulaşmasını ve su damlacığının yangına inmesini bozan her etkenin ya kaynağında kaldırılması ya da algılama ile durdurulmasıdır. Kabuk kararları (eğim, skylight, baca, fan) proje başında kilitlenmezse sprinkler tipi seçimi sonradan geçersizleşebilir.
Sık Sorulan Sorular
ESFR ve CMSA sistemlerinde izin verilen maksimum tavan eğimi nedir?
TS EN 12845-2:2025 (EN 12845-2:2024) Madde 5.2.1, EN s.12: maksimum tavan eğimi 10° (%17,6) değerini aşmayacaktır. Bu sınır hem ESFR hem CMSA için aynıdır; ayrı bir 'ESFR %5' sınırı standartta yoktur. Eğim 10°'yi aşarsa standart üç seçenek verir: düz sürekli asma tavan, yalnız raf depolamada ilave raf içi seviye, ya da EN 12845'e göre tasarım.
Skylight ne zaman sprinkler ile korunmak zorundadır?
Madde 5.2.3, EN s.13: normal tavan seviyesinin üstünde ölçülen hacmi 1 m³'ten büyük skylight'lar sprinkler ile korunacaktır. İstisna: normal tavan seviyesinden skylight tepesine mesafe 0,3 m'yi aşmıyorsa veya çatı/tavan ile aynı seviyede sıkı geçme çerçeve ve cam varsa. Aynı kural EN 12845+A2:2026 Madde 12.4.5, EN s.72'de de yer alır.
Skylight altına eklenen sprinklerler hangi tipte olmalıdır?
EN 12845-2:2024 Şekil 3 (EN s.14) ve Şekil 4 (EN s.15): ilave (supplemental) sprinklerler hızlı tepkili (quick response) ve mevcutsa sarkık (pendent) olacaktır ve tavan seviyesi sprinkler tasarımına dâhil edilmeyecektir.
ESFR veya CMSA korumalı binada otomatik duman bacası kullanılabilir mi?
Madde 5.2.4, EN s.16: ESFR veya CMSA tesisatlarında yalnızca elle açılan duman veya ısı bacaları kullanılacaktır; düşen tip (drop-out) ısı bacaları kurulmayacaktır. Ulusal mevzuat otomatik baca gerektiriyorsa üç çözümden biri uygulanır: baca ağzının altına en fazla 1,2 m lineer aralıkla ve kenara en fazla 0,6 m mesafede sprinkler; veya standart tepkili 141 °C ve üstü tetikleme elemanlı baca; veya bacaların bireysel olarak aktive edilmesi.
Tavan seviyesinde izin verilen maksimum hava hızı nedir?
Madde 5.2.6.1, EN s.18: havalandırma ekipmanı, herhangi bir tavan seviyesi sprinklerindeki hava hızı 1,5 m/s'yi aşmayacak şekilde düzenlenecek veya erken yangın algılamasında otomatik olarak duracaktır. Madde 5.2.6.2, EN s.20 aynı 1,5 m/s sınırını düşey akış için tekrarlar.
CMDA (EN 12845-1) sprinklerlerde çatı eğimi sınırı var mıdır?
TS EN 12845+A2:2026 Madde 12.4.3, EN s.72: sprinklerler deflektörleri çatı veya tavan eğimine paralel olacak şekilde monte edilir. Eğim yatay düzleme göre 30°'den büyükse tepe noktasına (apex) veya tepeden radyal olarak en fazla 0,75 m mesafeye bir sıra sprinkler sabitlenir. Bu maddede sayısal bir üst eğim sınırı verilmez.
Kaynakça
- TS EN 12845-2:2025 (EN 12845-2:2024), Madde 5.1.3.1 ve 5.1.3.2/5.1.3.3 (EN s.8)
- TS EN 12845-2:2025, Madde 5.1.3.5.2 (EN s.9) ve Tablo 2 (EN s.10)
- TS EN 12845-2:2025, Madde 5.1.3.6, 5.1.3.7, 5.1.3.8 ve 5.2.1, 5.2.2 (EN s.12)
- TS EN 12845-2:2025, Madde 5.2.2 örnek ve Madde 5.2.3 Skylights (EN s.13)
- TS EN 12845-2:2025, Şekil 3 - Skylight Seçenek 1 (EN s.14)
- TS EN 12845-2:2025, Şekil 4 - Skylight Seçenek 2 (EN s.15)
- TS EN 12845-2:2025, Madde 5.2.4 Isı ve duman bacaları, Şekil 5 (EN s.16)
- TS EN 12845-2:2025, Madde 5.2.5 Doğal egzoz açıklıkları, Şekil 6 (EN s.17)
- TS EN 12845-2:2025, Madde 5.2.6.1 Yatay hava akışı (EN s.18-19)
- TS EN 12845-2:2025, Madde 5.2.6.2 Düşey hava akışı (EN s.20)
- TS EN 12845-2:2025, Madde 6.6.1.2 ve Şekil 24 (EN s.38-40)
- TS EN 12845-2:2025, Madde 6.7.2 ve Şekil 32 (EN s.55-56)
- TS EN 12845+A2:2026 (EN 12845:2015+A2:2026), Madde 12.4.3 ve 12.4.5 (EN s.72)
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.