EN 12845 Boru Sürtünme Kaybı: Hazen-Williams Formülü (Madde 13.2)

TS EN 12845+A2:2026'da sprinkler boru hattındaki basınç kaybı hesabı Madde 13.2'de düzenlenir (TS s.85-88 / EN s.82-85). Bu yazı formülü, sembollerin standarttaki tanımlarını, Tablo 22'deki C değerlerini, Tablo 23'teki eşdeğer uzunlukları, hız sınırlarını ve hesap hassasiyetini kaynağıyla verir; sonunda yalnız standardın formülü ve tablo değerleri kullanılarak yapılmış bir sayısal örnek bulunur.

Formül

Madde 13.2.1 Boru sürtünme kaybı (TS s.85 / EN s.82): "Boru sürtünme kaybı hesapları, Hazen-Williams formülünden türetilenlerden az olmayacaktır":

6,05 × 10^5 × L × Q^1,85 p = ------------------------------ C^1,85 × d^4,87

Sembollerin standarttaki tanımları (TS s.85-86 / EN s.82-83):

İki nokta özellikle önemlidir. Birincisi d, nominal çap değil ortalama iç çaptır. İkincisi L, düz boru uzunluğu değil bağlantı parçalarını da içeren eşdeğer uzunluktur.

Madde ayrıca şunu ekler: hızdan kaynaklanan basınç kaybı ihmal edilebilir (TS s.86 / EN s.83).

Tablo 22: C değerleri

Madde 13.2.1 emredicidir: "Tablo 22'de belirtilen C değerleri kullanılacaktır." (TS s.86 / EN s.83)

Tablonun altındaki tek not şudur: "Liste tüketici değildir." (The list is not exhaustive.) Bu not, tabloda bulunmayan bir boru malzemesinin var olabileceğini söyler; tabloda bulunan bir malzeme için üretici beyanına dayanarak farklı bir C kullanılmasına izin vermez.

Statik basınç farkı

Madde 13.2.2 (TS s.86 / EN s.83): Bir sistemdeki iki bağlantı noktası arasındaki statik basınç farkı şu formülden hesaplanacaktır:

p = 0,098 h

Burada p statik basınç farkı (bar), h noktalar arasındaki düşey mesafedir (m).

Hız sınırları

Madde 13.2.3 Hız (TS s.86 / EN s.83): Hidrolik olarak en elverişli ve en elverişsiz etki alanı için kararlı akış koşulunda su hızı şunları aşmayacaktır:

• herhangi bir valf, akış izleme cihazı veya süzgeçten geçerken 6 m/s;
• sistemdeki diğer herhangi bir noktada 10 m/s.

Bağlantı parçaları ve valflerde kayıp

Madde 13.2.4 (TS s.86 / EN s.83): Valflerdeki ve su akış yönünün 45° veya daha fazla değiştiği bağlantı parçalarındaki sürtünme kaybı, 13.2.1'de belirtilen formül kullanılarak hesaplanacaktır. Uygun eşdeğer uzunluk şunlardan biri olacaktır:

• a) ekipman tedarikçisi tarafından belirtildiği gibi;
• b) a) mevcut değilse, Tablo 23'ten alınan değer.

Ek kural (TS s.87 / EN s.84): Aynı noktada hem akış yönü değişikliği hem de çap değişikliği olan bir dirsek, T veya çapraz varsa, eşdeğer boru uzunluğu ve basınç kaybı küçük çap kullanılarak belirlenecektir.

Tablo 23 (seçilmiş satırlar)

Tablo 23, C = 120 için çelik düz boru eşdeğer uzunluğunu (m) verir (TS s.87 / EN s.84). Aşağıda DN20-DN100 aralığı gösterilmiştir; tam tablo DN250'ye kadar sürer.

Tablonun a dipnotu, eşdeğer uzunlukların başka C değerlerine sahip borular için dönüştürme katsayılarını verir:

Bu katsayılar, Hazen-Williams formülünün C^1,85 terimiyle tutarlıdır: örneğin 140/120 oranının 1,85 kuvveti 1,33'tür. Yani pürüzsüz bir boruda aynı bağlantı parçası, eşdeğer uzunluk cinsinden daha uzun yazılır; çünkü aynı fiziksel kaybı daha az kayıp veren bir boruyla ifade etmek gerekir.

Hesap hassasiyeti

Madde 13.2.5.1 (TS s.88 / EN s.85): Hesaplamalar Tablo 24'te verilen birimlerle ve doğrulukla yapılacaktır.

Madde 13.2.5.2 (TS s.88 / EN s.85): Hesaplamalar şu şekilde dengelenecektir:

• bir döngüdeki basınç kayıplarının cebirsel toplamı (0 ± 1) mbar'a eşit olacaktır;
• su akışlarının bir bağlantıda birleştiği yerde hesap ± 1 mbar dengelenecektir;
• bir bağlantıdaki su debilerinin cebirsel toplamı (0 ± 0,1) l/dk'ya eşit olacaktır.

Sprinklerden çıkan debi ve minimum basınç

Hidrolik hesabın başlangıç ve bitiş noktaları iki maddededir.

Madde 14.3 Sprinklerlerden akış (TS s.107-108 / EN s.104-105): Bir sprinklerden çıkan su debisi Q = K√P formülünden hesaplanacaktır; Q dakikada litre, K Tablo 37a'da verilen sabit, P bar cinsinden basınçtır.

Madde 13.4.4 Minimum sprinkler deşarj basıncı (TS s.105 / EN s.102): Etki alanındaki tüm sprinklerler çalışırken, hidrolik olarak en elverişsiz konumdaki sprinklerdeki basınç, 13.4.1'de belirtilen yoğunluğu sağlamak için gerekenden ya da aşağıdakilerden hangisi yüksekse ondan az olmayacaktır:

0,70 bar değeri yalnız LH içindir; bir yüksek depolu lojistik deposunda uygulanacak eşik bu değil, HHS için 0,50 bar (raf içi hariç) ya da raf içi sprinkler tipine göre 1,00 / 2,00 bardır.

Madde 13.4.5 (TS s.106 / EN s.103) minimum boru çaplarını Tablo 36 ile verir: LH 20 mm; K-faktörü 80'i geçmeyen tek sprinkleri besleyen OH ve HH yatay ve düşey borusu 20 mm; diğerlerinin tümü 25 mm. Aynı madde, kontrol valf setinin tesisat tarafındaki boru çaplarının yalnız su akış yönünde küçülebileceğini (grid ve loop düzenleri hariç) belirtir.

Sayısal örnek

Aşağıdaki hesap, yalnız Madde 13.2.1 formülü ve Tablo 22 / Tablo 23 değerleriyle yapılmıştır. Boru iç çapı standartta verilmediği için burada d = 50 mm örnek girdi olarak alınmıştır; gerçek projede boru üreticisinin ortalama iç çap değeri kullanılır.

Girdiler: galvanizli çelik boru (Tablo 22: C = 120), d = 50 mm, Q = 200 l/dk, düz boru boyu 20,00 m.

Adım 1, formülün terimleri:

• Q^1,85 = 200^1,85 = 18 068
• C^1,85 = 120^1,85 = 7 022
• d^4,87 = 50^4,87 = 1,879 × 10⁸
• Pay: 6,05 × 10⁵ × 18 068 = 1,093 × 10¹⁰
• Payda: 7 022 × 1,879 × 10⁸ = 1,320 × 10¹²

Adım 2, metre başına kayıp: 1,093 × 10¹⁰ / 1,320 × 10¹² = 8,28 × 10⁻³ bar/m, yani Tablo 24 hassasiyetiyle 8 mbar/m.

Adım 3, düz boru: 20,00 m × 8,28 × 10⁻³ = 0,166 bar (166 mbar).

Adım 4, bağlantı parçaları (Tablo 23, DN50, C = 120): 2 adet 90° dişli dirsek 2 × 1,5 = 3,00 m; 1 adet standart dişli T (dala doğru akış) 2,90 m; 1 adet sürgülü vana 0,38 m. Toplam eşdeğer uzunluk 6,28 m.

Adım 5, toplam eşdeğer uzunluk ve kayıp: L = 20,00 + 6,28 = 26,28 m → p = 26,28 × 8,28 × 10⁻³ = 0,218 bar (218 mbar). Bağlantı parçaları toplam kaybın yaklaşık dörtte birini oluşturur.

Adım 6, hız kontrolü (13.2.3): 200 l/dk = 0,00333 m³/s; kesit alanı π × 0,050² / 4 = 1,963 × 10⁻³ m²; hız = 1,7 m/s. Hem 6 m/s hem 10 m/s sınırının altındadır.

Adım 7, C değerinin etkisi: Aynı hat dökme demir olsaydı (Tablo 22: C = 100), kayıp (120/100)^1,85 = 1,40 kat artar; 20 m düz boruda 0,166 bar yerine 0,232 bar olur. Paslanmaz veya bakır olsaydı (C = 140), kayıp (120/140)^1,85 = 0,752 katına, yani 0,125 bara düşerdi.

Adım 8, iç çap hatasının etkisi: d^4,87 terimi nedeniyle iç çapta küçük bir hata büyür. Ortalama iç çapı 54 mm olan bir boru 50 mm girilirse oran (54/50)^4,87 = 1,45 olur; yani hesaplanan sürtünme kaybı gerçeğin yaklaşık 1,45 katı çıkar.

Adım 9, statik fark (13.2.2): Hat 6,00 m yükseliyorsa statik basınç farkı 0,098 × 6,00 = 0,588 bar. Bu, sürtünme kaybından ayrı hesaplanır ve toplanır.

Saha notu

Formüldeki L'nin eşdeğer uzunluk olması, bir hidrolik hesabın gözden geçirilmesinde en hızlı kontrol noktasıdır: her düğüm arasında yalnız düz boru boyu yazılmışsa fittings kaybı hesaba hiç girmemiş demektir. Tablo 23'ün mantar tipi alarm/çek valf satırı bu bakımdan dikkat çekicidir; DN50'de 12,0 m eşdeğer uzunlukla salınımlı tipin (2,4 m) beş katıdır. (Bu paragraf mühendislik yorumudur.)

Sık Sorulan Sorular

EN 12845 Hazen-Williams formülü nedir?

TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.2.1 (TS s.85 / EN s.82): boru sürtünme kaybı hesapları Hazen-Williams formülünden türetilenlerden az olmayacaktır: p = 6,05 x 10^5 x L x Q^1,85 / (C^1,85 x d^4,87). Burada p borudaki basınç kaybı (bar), Q borudan geçen debi (litre/dakika), d borunun ortalama iç çapı (mm), C boru tipi ve durumu için bir sabit (bkz. Tablo 22), L boru ve bağlantı parçalarının eşdeğer uzunluğu (m).

C değerleri nereden alınır, üretici verisi kullanılabilir mi?

Madde 13.2.1 (TS s.86 / EN s.83) açıktır: 'Tablo 22'de belirtilen C değerleri kullanılacaktır.' Tablo 22: dökme demir 100, sfero döküm 110, yumuşak çelik 120, galvanizli çelik 120, santrifüj döküm çimento 130, çimento kaplı dökme demir 130, paslanmaz çelik 140, bakır 140, takviyeli cam elyaf 140. Tablonun altındaki tek not 'Liste tüketici değildir' ifadesidir; üretici beyanına göre farklı C kullanılmasına izin veren bir hüküm yoktur.

En uzak sprinklerde minimum basınç kaç bar?

Madde 13.4.4 (TS s.105 / EN s.102): etki alanındaki tüm sprinklerler çalışırken hidrolik olarak en elverişsiz konumdaki sprinklerdeki basınç, 13.4.1'de belirtilen yoğunluğu sağlamak için gerekenden ya da şu değerlerden hangisi yüksekse ondan az olmayacaktır: LH'de 0,70 bar; OH'de 0,35 bar; raf içi sprinklerler hariç HHP ve HHS'de 0,50 bar; K115 raf içi sprinklerler için 1,00 bar; K80 raf içi sprinklerler için 2,00 bar.

Su hızı sınırları nedir?

Madde 13.2.3 (TS s.86 / EN s.83): hidrolik olarak en elverişli ve en elverişsiz etki alanı için kararlı akış koşulunda su hızı, herhangi bir valf, akış izleme cihazı veya süzgeçten geçerken 6 m/s'yi, sistemdeki diğer herhangi bir noktada 10 m/s'yi aşmayacaktır.

Hidrolik hesap hangi hassasiyetle dengelenmeli?

Madde 13.2.5.2 (TS s.88 / EN s.85): bir döngüdeki basınç kayıplarının cebirsel toplamı (0 ± 1) mbar'a eşit olacak; su akışlarının birleştiği bir bağlantıda hesap ± 1 mbar dengelenecek; bir bağlantıdaki su debilerinin cebirsel toplamı (0 ± 0,1) l/dk olacaktır. Tablo 24 birim hassasiyetlerini verir: uzunluk, yükseklik ve eşdeğer uzunluk 0,01 m; debi 1,0 l/dk; basınç kaybı 1,0 mbar/m; basınç 1,0 mbar; hız 0,1 m/s; alan 0,01 m2; su uygulama yoğunluğu 0,1 mm/dk.

Kaynakça

• TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.2.1 Boru sürtünme kaybı ve formül sembolleri (TS s.85 / EN s.82)
• TS EN 12845+A2:2026 Tablo 22 C değerleri, Madde 13.2.2 Statik basınç farkı, 13.2.3 Hız, 13.2.4 Bağlantı parçaları (TS s.86 / EN s.83)
• TS EN 12845+A2:2026 Tablo 23 Bağlantı parçaları ve valflerin eşdeğer uzunluğu ve dipnot dönüştürme katsayıları (TS s.87 / EN s.84)
• TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.2.5.1, Tablo 24, Madde 13.2.5.2 (TS s.88 / EN s.85)
• TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.4.4 Minimum sprinkler deşarj basıncı (TS s.105 / EN s.102)
• TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.4.5, Tablo 36 Minimum boru çapları (TS s.106 / EN s.103)
• TS EN 12845+A2:2026 Madde 14.3 Sprinklerlerden akış (TS s.107-108 / EN s.104-105)