Tam hesaplı bir sprinkler sisteminde fitting ve valf kayıpları çoğu zaman düz boru kaybının yarısı kadar ek bir yük getirir. TS EN 12845+A2:2026 bu kayıpları ayrı bir direnç katsayısı yöntemiyle değil, eşdeğer boru uzunluğu yöntemiyle çözer: her fitting, aynı sürtünme kaybını veren düz boru uzunluğuna çevrilir ve düz boru uzunluğuna eklenir. Kaynak: TS EN 12845+A2:2026, Madde 13.2, EN s.82-84.
Temel formül: Madde 13.2.1
Boru sürtünme kaybı hesapları Hazen-Williams bağıntısından türetilenlerden az olmayacaktır (EN s.82):
p = 6,05 × 10^5 × L × Q^1,85 / (C^1,85 × d^4,87)
- p: boruda basınç kaybı, bar
- Q: borudaki debi, l/dk
- d: borunun ortalama iç çapı, mm
- C: boru tipi ve durumu için sabit (bkz. Tablo 22)
- L: boru ve fittinglerin eşdeğer uzunluğu, m
L'nin tanımı burada belirleyicidir: standart L'yi "borunun uzunluğu" diye değil, "boru ve fittinglerin eşdeğer uzunluğu" diye tanımlar. Yani fitting kaybı ayrı bir terim olarak eklenmez, doğrudan L'nin içine girer.
Hıza bağlı basınç kaybı ihmal edilebilir (EN s.83).
Tablo 22: Boru tiplerine göre C değerleri (EN s.83)
| Boru tipi | C |
|---|---|
| Dökme demir | 100 |
| Sfero döküm | 110 |
| Yumuşak çelik | 120 |
| Galvanizli çelik | 120 |
| Püskürtme çimento | 130 |
| Çimento astarlı dökme demir | 130 |
| Paslanmaz çelik | 140 |
| Bakır | 140 |
| Takviyeli cam elyaf | 140 |
Not: standart bu listenin kapsayıcı olmadığını belirtir.
Hangi fittingler sayılır: Madde 13.2.4
Valflerdeki ve su akış yönünün 45° veya daha fazla değiştiği fittinglerdeki sürtünme kaybı, 13.2.1'deki formül kullanılarak hesaplanır. Uygun eşdeğer uzunluk şunlardan biri olur (EN s.83-84):
- a) ekipman tedarikçisinin belirttiği gibi;
- b) a) mevcut değilse Tablo 23'ten alındığı gibi.
Sıralama bağlayıcıdır: tedarikçi verisi varsa o kullanılır, tablo ancak veri yoksa devreye girer.
Akış yönünün değiştiği ve aynı noktada çap değişimi de bulunan bir dirsek, te veya kros varsa, eşdeğer boru uzunluğu ve basınç kaybı küçük çap kullanılarak belirlenir (EN s.84).
Tablo 23: Fitting ve valflerin eşdeğer uzunluğu
Aşağıdaki tablo, C değeri 120 olan düz çelik boru için metre cinsinden eşdeğer uzunlukları verir (EN s.84).
| Fitting veya valf | 20 | 25 | 32 | 40 | 50 | 65 | 80 | 100 | 150 | 200 | 250 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 90° dişli dirsek (standart) | 0,76 | 0,77 | 1,0 | 1,2 | 1,5 | 1,9 | 2,4 | 3,0 | 4,3 | 5,7 | 7,4 |
| 90° kaynaklı dirsek (r/d = 1,5) | 0,30 | 0,36 | 0,49 | 0,56 | 0,69 | 0,88 | 1,1 | 1,4 | 2,0 | 2,6 | 3,4 |
| 45° dişli dirsek (standart) | 0,34 | 0,40 | 0,55 | 0,66 | 0,76 | 1,0 | 1,3 | 1,6 | 2,3 | 3,1 | 3,9 |
| Standart dişli te veya kros (dal yönünde akış) | 1,3 | 1,5 | 2,1 | 2,4 | 2,9 | 3,8 | 4,8 | 6,1 | 8,6 | 11,0 | 14,0 |
| Sürgülü vana (düz geçişli) | - | - | - | - | 0,38 | 0,51 | 0,63 | 0,81 | 1,1 | 1,5 | 2,0 |
| Alarm veya çek valf (swing tipi) | - | - | - | - | 2,4 | 3,2 | 3,9 | 5,1 | 7,2 | 9,4 | 12,0 |
| Alarm veya çek valf (mushroom tipi) | - | - | - | - | 12,0 | 19,0 | 19,7 | 25,0 | 35,0 | 47,0 | 62,0 |
| Kelebek vana | - | - | - | - | 2,2 | 2,9 | 3,6 | 4,6 | 6,4 | 8,6 | 9,9 |
| Globe vana | - | - | - | - | 16,0 | 21,0 | 26,0 | 34,0 | 48,0 | 64,0 | 84,0 |
Üst satırdaki sayılar mm cinsinden anma çapıdır.
C değeri düzeltme çarpanları (Tablo 23 dipnotu, EN s.84)
| C değeri | 100 | 110 | 120 | 130 | 140 |
|---|---|---|---|---|---|
| Çarpan | 0,714 | 0,85 | 1,00 | 1,16 | 1,33 |
Örnek: DN100 90° kaynaklı dirsek çelik boruda 1,4 m'dir. Aynı fitting C = 100 olan bir dökme demir hatta 1,4 × 0,714 = 1,00 m eşdeğer uzunlukla girer. C = 140 olan bakır veya paslanmaz hatta 1,4 × 1,33 = 1,86 m olur.
Eşdeğer uzunluğun toplam kayba etkisi
Aşağıdaki örnek yalnız Tablo 23 değerleri ve toplama işlemi kullanır.
DN100 çelik bir hat düşünelim: 42 m düz boru, üzerinde 4 adet 90° kaynaklı dirsek (r/d = 1,5), 1 adet standart dişli te (dal yönünde akış), 1 adet sürgülü vana ve 1 adet swing tipi alarm veya çek valf bulunsun.
| Kalem | Adet | Birim eşdeğer uzunluk (m) | Toplam (m) |
|---|---|---|---|
| 90° kaynaklı dirsek r/d=1,5, DN100 | 4 | 1,40 | 5,60 |
| Standart dişli te, dal akışı, DN100 | 1 | 6,10 | 6,10 |
| Sürgülü vana, DN100 | 1 | 0,81 | 0,81 |
| Swing tipi alarm veya çek valf, DN100 | 1 | 5,10 | 5,10 |
| Fitting eşdeğer uzunluk toplamı | 17,61 | ||
| Düz boru | 42,00 | ||
| Hesapta kullanılacak L | 59,61 |
Fittingler, bu hatta hesaba giren uzunluğu 17,61 / 42,00 = %41,9, yani yaklaşık %42 artırır. Madde 13.2.1'in bağıntısında p, L ile doğrusal olarak değiştiğinden bu hattın sürtünme kaybı da aynı oranda, yaklaşık %42 artar.
Dikkat: standart bar cinsinden bir birim kayıp tablosu vermez. Bar değeri hesaplamak için borunun ortalama iç çapının (d) bilinmesi gerekir ve bu değer anma çapıyla aynı değildir; iç çap, kullanılan borunun cidar kalınlığından çıkar. Madde 17.1.2 (EN s.111) anma çapı 150 mm'ye eşit veya daha küçük çelik borular dişli, oluk açılarak veya başka şekilde işlendiğinde asgari cidar kalınlığının ISO 65'e; boru uçları cidar kalınlığı önemli ölçüde azaltılmadan biçimlendirildiğinde (örneğin rulo oluk açma veya kaynak için uç hazırlama) ISO 4200 D serisine uygun olmasını ister. Dolayısıyla bar cinsinden birim kayıp, boru standardı ve seri seçildikten sonra hesaplanabilir.
Hız sınırları: Madde 13.2.3
Hidrolik açıdan en elverişli ve en elverişsiz çalışma alanlarındaki kararlı akış koşulunda su hızı şunları aşmaz (EN s.83):
- herhangi bir valf, akış izleme cihazı ve/veya süzgeçten geçerken 6 m/s;
- sistemin diğer herhangi bir noktasında 10 m/s.
Hesap hassasiyeti: Madde 13.2.5 ve Tablo 24
Hesaplar Tablo 24'te verilen birimler ve hassasiyetle yapılır (EN s.85):
| Büyüklük | Birim | Hassasiyet |
|---|---|---|
| Uzunluk | m | 0,01 |
| Yükseklik | m | 0,01 |
| Eşdeğer uzunluk | m | 0,01 |
| Debi | l/dk | 1,0 |
| Basınç kaybı | mbar/m | 1,0 |
| Basınç | mbar | 1,0 |
| Hız | m/s | 0,1 |
| Alan | m² | 0,01 |
| Su uygulama yoğunluğu | mm/dk | 0,1 |
Madde 13.2.5.2 hesapların şöyle dengelenmesini ister: bir çevrimdeki basınç kayıplarının cebirsel toplamı (0 ± 1) mbar olur; su akışlarının bir düğümde birleştiği yerde hesap ± 1 mbar dengelenir; bir düğümdeki su debilerinin cebirsel toplamı (0 ± 0,1) l/dk olur.
Statik basınç farkı ise Madde 13.2.2'deki bağıntıyla hesaplanır (EN s.83): p = 0,098h, burada p bar cinsinden statik basınç farkı, h metre cinsinden iki nokta arasındaki düşey mesafedir.
Raporlama: Madde 4.4.3
Hidrolik açıdan önemli her boru için şunlar verilir (Madde 4.4.3.3 f, EN s.27):
- boru düğümü veya diğer referans numarası;
- mm cinsinden anma çapı;
- Hazen-Williams sabiti;
- l/dk cinsinden debi;
- m/s cinsinden hız;
- m cinsinden uzunluk;
- fitting ve bileşenlerin sayısı, tipleri ve m cinsinden eşdeğer uzunluğu;
- m cinsinden statik yük değişimi;
- bar cinsinden giriş ve çıkış basınçları;
- bar cinsinden sürtünme kaybı;
- akış yönü göstergesi.
Yani "fitting eşdeğer uzunluklarını listele" hükmü Madde 13'te değil, dokümantasyonu düzenleyen Madde 4.4.3'tedir.
Fitting kaybının ayrıca düzenlendiği tek özel hat
Madde 16.1.3 (EN s.110) su motor alarmına giden boruyu ayrı düzenler: boru 20 mm çapında galvanizli çelik veya demir dışı metalik malzeme olur. Alarm valfi ile su motoru arasındaki eşdeğer boru uzunluğu, her yön değişimi için 2 m eşdeğer uzunluk varsayılarak en fazla 25 m olur. Boruya tesis içinde konumlandırılmış bir stop valf takılır ve çapı 3 mm'yi aşmayan bir orifisten kalıcı drenaj sağlanır. Orifis plakası boru fittingiyle bir bütün olabilir ve paslanmaz çelik veya demir dışı malzemeden yapılır.
Bu hat, standardın Tablo 23 dışında eşdeğer uzunluk verdiği tek yerdir.
Sık Sorulan Sorular
EN 12845'te hangi fittingler hesaba katılır?
TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.2.4 (EN s.83): valflerdeki ve su akış yönünün 45° veya daha fazla değiştiği fittinglerdeki sürtünme kaybı, 13.2.1'de belirtilen formül kullanılarak hesaplanır. Uygun eşdeğer uzunluk şunlardan biri olur: a) ekipman tedarikçisinin belirttiği değer, b) a) mevcut değilse Tablo 23'ten alınan değer. Yön değişiminin 45°'nin altında olduğu fittingler bu hesaba girmez.
Aynı noktada hem yön hem çap değişiyorsa hangi çap kullanılır?
Madde 13.2.4 (EN s.84): akış yönünün değiştiği ve aynı noktada çap değişimi de bulunan bir dirsek, te veya kroste eşdeğer boru uzunluğu ve basınç kaybı küçük çap kullanılarak belirlenir.
Tablo 23 hangi C değeri için verilmiştir, başka boruda ne yapılır?
Tablo 23 (EN s.84) C değeri 120 olan düz çelik boru için eşdeğer uzunluk verir. Tablonun dipnotu, diğer C değerleri için eşdeğer uzunlukların şu çarpanlarla dönüştürülebileceğini söyler: C=100 için 0,714; C=110 için 0,85; C=120 için 1,00; C=130 için 1,16; C=140 için 1,33. Boru cinslerine göre C değerleri Tablo 22'dedir (EN s.83): dökme demir 100, sfero döküm 110, yumuşak çelik 120, galvanizli çelik 120, püskürtme çimento 130, çimento astarlı dökme demir 130, paslanmaz çelik 140, bakır 140, takviyeli cam elyaf 140.
Sürtünme kaybı hangi formülle hesaplanır?
Madde 13.2.1 (EN s.82): boru sürtünme kaybı hesapları Hazen-Williams bağıntısından türetilenlerden az olmayacaktır: p = 6,05 × 10^5 × L × Q^1,85 / (C^1,85 × d^4,87). Burada p bar cinsinden basınç kaybı, Q l/dk cinsinden debi, d mm cinsinden boru ortalama iç çapı, C boru tipi ve durumu için sabit, L ise metre cinsinden boru ve fittinglerin eşdeğer uzunluğudur. Hıza bağlı basınç kaybı ihmal edilebilir.
Fitting eşdeğer uzunlukları hidrolik raporda nasıl gösterilir?
Madde 4.4.3.3 f) 7) (EN s.27): hidrolik açıdan önemli her boru için fitting ve bileşenlerin sayısı, tipleri ve metre cinsinden eşdeğer uzunluğu raporlanır. Aynı listede boru düğüm numarası, mm cinsinden anma çapı, Hazen-Williams sabiti, l/dk debi, m/s hız, metre uzunluk, metre statik yük değişimi, bar giriş ve çıkış basınçları, bar sürtünme kaybı ve akış yönü göstergesi de istenir.
Kaynakça
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 4.4.3.3 f) (EN s.27)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.1, 13.2.1 (EN s.82)
- TS EN 12845+A2:2026 Tablo 22, Madde 13.2.2, 13.2.3, 13.2.4 (EN s.83)
- TS EN 12845+A2:2026 Tablo 23 ve dipnotu (EN s.84)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.2.5.1, Tablo 24, Madde 13.2.5.2 (EN s.85)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 16.1.3 (EN s.110)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 17.1.2 (EN s.111)
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.