Depo sprinkler tasarımında hesabın ilk adımı boru değil, maldır. TS EN 12845+A2:2026 depolanan malı iki aşamada sınıflandırır: önce malzeme faktörü (material factor, M1-M4), sonra depolama konfigürasyonuyla düzeltilerek kategori (Category I-IV). Kaynak: TS EN 12845+A2:2026, Annex B (normatif), Annex C (normatif) ve Madde 6.3.1.
Yöntemin mantığı: Madde B.1
Madde B.1'in NOTU (TS s.130 / EN s.127) çerçeveyi verir: depolanan malların (ürün ve ambalajı olarak tanımlanır) genel yangın tehlikesi, ısı salım hızının (kW) bir fonksiyonudur; bu da yanma ısısının (kJ/kg) ve yanma hızının (kg/s) fonksiyonudur. Yanma ısısı, maldaki malzeme veya malzeme karışımı tarafından belirlenir. Yanma hızı ise hem içerdiği malzemeler hem de malzemenin konfigürasyonu tarafından belirlenir.
Buradan yöntem çıkar: malzeme analiz edilerek bir malzeme faktörü belirlenir. Gerekiyorsa malzeme faktörü, kategoriyi belirlemek üzere malların konfigürasyonuna göre değiştirilir. Değişiklik gerekmiyorsa malzeme faktörü kategorinin tek belirleyicisi olur.
Madde 6.3.1 (TS s.36 / EN s.33) ise depolanan mal söz konusu olduğunda gereken tasarım kriterinin belirlenmesi için Şekil 2'deki akış şemasının izlenmesini şart koşar; NOT, bu eklerin hiçbirinin tam olarak uygulanabilir olmadığı ve büyük ölçekli yangın testi verisi bulunduğu hâllerde bu verinin tasarım kriteri belirlemede kullanılabileceğini ekler.
Dört malzeme faktörü
Madde B.2.1: mallar malzeme karışımından oluşuyorsa malzeme faktörü Şekil B.1 ile belirlenir. Şekil B.1'de yatay eksen hacimce genleşmiş plastik yüzdesi, düşey eksen kütlece genleşmemiş plastik yüzdesidir. Değerlendirmede depolanan mallar tüm ambalaj ve palet malzemesini içerecek şekilde ele alınır ve kauçuk, plastikle aynı biçimde değerlendirilir.
Malzeme Faktörü 1 (Madde B.2.2): yanıcı ambalaj içindeki yanmaz ürünler ve yanıcı/yanmaz ambalaj içindeki düşük veya orta yanıcılıktaki ürünler. Plastik içeriği aşağıdaki gibi düşük olan ürünler:
- genleşmemiş plastik içeriği kütlece yüzde 5'ten az (palet dâhil),
- genleşmiş plastik içeriği hacimce yüzde 5'ten az.
Örnekler: ahşap paletler üzerinde kartonlu veya kartonsuz metal parçalar; çuval içinde toz gıdalar; konserve gıdalar; sentetik olmayan kumaş; deri eşya; ahşap ürünler; karton/ahşap kasa içinde seramik; karton/ahşap ambalajda metal el aletleri; kartonlanmış plastik veya cam şişelerde yanıcı olmayan sıvılar; büyük elektrikli ev aletleri (az ambalajla).
Malzeme Faktörü 2 (Madde B.2.3): Malzeme Faktörü 1'den daha yüksek enerji içeriğine sahip mallar; örneğin Şekil B.1'de tanımlandığı üzere daha fazla miktarda plastik içerenler. Örnekler: plastik oturma yüzeyli ahşap veya metal mobilya; plastik parçalı veya ambalajlı elektrikli ekipman; makara üzerinde veya karton içinde elektrik kabloları; sentetik kumaşlar.
Malzeme Faktörü 3 (Madde B.2.4): ağırlıklı olarak genleşmemiş plastik olan (bkz. Şekil B.1) veya benzer enerji içerikli malzemeler. Örnekler: elektrolitsiz akü; plastik evrak çantası; kişisel bilgisayar; genleşmemiş plastik bardak ve çatal-bıçak.
Malzeme Faktörü 4 (Madde B.2.5): ağırlıklı olarak genleşmiş plastik olan (hacimce yüzde 40'tan fazla) veya benzer enerji içerikli malzemeler. Örnekler: sünger yatak; genleşmiş polistiren ambalaj; sünger döşeme.
Tablo B.1: konfigürasyon kategoriyi değiştirir
Madde B.3.1 (TS s.132 / EN s.129): malzeme faktörü belirlendikten sonra Tablo B.1'in 1. sütunundaki depolama konfigürasyonuna bakılarak en uygun kategori belirlenir. Uygun bir kategori Tablo C.1'de de veriliyorsa iki değerden yüksek olanı kullanılır.
| Depolama konfigürasyonu | M1 | M2 | M3 | M4 |
|---|---|---|---|---|
| Yanmaz içerikli açık plastik kap | Kat. I, II, III | Kat. I, II, III | Kat. I, II, III | Kat. IV |
| Açık plastik yüzey - genleşmemiş | Kat. III | Kat. III | Kat. III | Kat. IV |
| Açık plastik yüzey - genleşmiş | Kat. IV | Kat. IV | Kat. IV | Kat. IV |
| Açık yapı (open structure) | Kat. II | Kat. II | Kat. III | Kat. IV |
| Katı blok malzeme | Kat. I | Kat. I | Kat. II | Kat. IV |
| Granül veya toz malzeme | Kat. I | Kat. II | Kat. II | Kat. IV |
| Özel konfigürasyon yok | Kat. I | Kat. II | Kat. III | Kat. IV |
Tablonun NOTU, konfigürasyon açıklamaları için Madde B.3.2 ile B.3.8 arasına yönlendirir.
B.3.2 Yanmaz içerikli açık plastik kap: yalnız, kapla doğrudan temas hâlinde yanmaz sıvı veya katı içeren plastik kaplara uygulanır. Kategori I: yanmaz sıvı içeren kaplar. Kategori II: yanmaz katı içeren küçük (≤ 50 l) kaplar. Kategori III: yanmaz katı içeren büyük (> 50 l) kaplar. NOT: yanmaz içerik ısı kuyusu gibi davranır ve kabın yanma hızını düşürür; sıvılar ısıyı daha verimli ilettiği için katılardan daha etkilidir. Ayrı bir NOT, bu konfigürasyonun plastik saklama kutularındaki metal parçalara uygulanmadığını belirtir.
B.3.3 Açık plastik yüzey - genleşmemiş: malın bir veya daha fazla kenarını oluşturan ya da yüzey alanının yüzde 25'inden fazlasını kaplayan açık plastik yüzeyleri varsa kategori III veya IV'e yükseltilecektir. Örnekler: PVC saklama kutularındaki metal parçalar; shrink sarılmış konserve gıdalar. Polipropilen ve polietilen saklama kutuları için Madde G.8'e bakılır.
B.3.4 Açık plastik yüzey - genleşmiş: açık genleşmiş plastikler, açıkta olmayan plastiklerden daha ağırdır; Kategori IV olarak ele alınacaktır.
B.3.5 Açık yapı: çok açık yapılı malzemeler genellikle kapalı yapılı malzemelerden daha yüksek tehlike arz eder; yüksek yüzey alanı ve yüksek hava erişimi hızlı yanmayı teşvik eder. Standardın kendi örneği yöntemin özetidir: karton Malzeme Faktörü 1'dir; düz levha hâlinde Kategori I; kurulmuş boş kutu hâlinde (hava kolay eriştiği için) Kategori II; düşey istiflenmiş rulo hâlinde ise depolama yöntemine (sıkı istif, bantlı veya bantsız) bağlı olarak Kategori III veya daha yüksek (Özel Risk) olur.
B.3.6 Katı blok malzeme: katı blok formdaki malzemelerin yüzey alanı/hacim oranı düşüktür; bu yanma hızını azaltır ve kategoride düşüşe izin verir. Örnek: katı kauçuk bloklar, blok istifte vinil yer karoları. NOT: bu konfigürasyon genleşmiş plastik bloklarına uygulanmaz (Kategori IV).
B.3.7 Granül veya toz malzeme: genleşmiş plastikler hariç, yangın sırasında dökülen granül malzemeler yangını boğma eğilimindedir ve temel malzeme karşılıklarından daha az tehlikelidir. Örnek: karton kutularda depolanan enjeksiyon kalıplama granülleri. NOT 2 önemli bir istisnadır: bu konfigürasyon raf depolamasına uygulanmaz.
B.3.8 Özel konfigürasyon yok: yukarıdaki özelliklerin hiçbirine sahip olmayan mallar, örneğin kartonlanmış mallar.
Annex C: ürün adından kategoriye
Annex C (normatif, TS s.135-138 / EN s.132-135) alfabetik bir ürün listesi verir. Tablo C.1'in kapsam cümlesi: bu tablo, ambalajın (paletli veya paletsiz) bir karton kutudan veya tek kat oluklu mukavva sargıdan daha tehlikeli olmadığı hâllerde depolanan ürünlerin kategorisini belirlemek için kullanılacaktır.
Listenin işleyişini gösteren birkaç satır:
| Ürün | Kategori | Açıklama |
|---|---|---|
| Yapıştırıcı (Adhesives) | III | Yanıcı çözücülü, özel koruma gerekir |
| Yapıştırıcı | I | Çözücüsüz |
| Asfalt kâğıt | II / III | Yatay rulo / düşey rulo |
| Elektrikli ev aleti | I | Ağırlıklı metal yapı, kütlece ≤ yüzde 5 plastik |
| Elektrikli ev aleti | III | Diğerleri |
| Elektrik kablosu veya teli | III | Raf depolaması raf içi sprinkler gerektirir |
| Kâğıt | III | Kütle < 5 kg/100 m² (ör. peçete kâğıdı), yatay rulo |
| Kâğıt | IV | Kütle < 5 kg/100 m², düşey rulo |
| Yatak (Mattresses) | IV / II | Genleşmiş plastikli / genleşmiş plastik dışı |
| Ayakkabı | II / III | Kütlece ≤ yüzde 5 plastik / > yüzde 5 plastik |
| Kereste, biçilmiş | III / II | Havalandırmalı istifte / havalandırmalı istifte değil |
| Alkol | I / III | Hacimce ≤ yüzde 20 / > yüzde 20 (yalnız şişede; diğer hâller Annex G) |
| Balmumu (parafin) | IV | - |
| Ahşap yünü | IV | Balyalı |
Aynı ürünün depolama biçimine göre iki farklı kategoride görünmesi (kâğıt rulo yatay III, düşey IV) Annex B'nin konfigürasyon mantığının Annex C'ye yansımasıdır.
Kategoriden tasarım kriterine
Kategori tek başına yoğunluk vermez; standart yoğunluğu kategori + konfigürasyon + istif yüksekliği üçlüsüne bağlar.
OH sınırı, Tablo 1 (Madde 6.2.3, TS s.35 / EN s.32): OH koruması altında depolamaya ancak üç koşulla izin verilir: oda boyunca koruma en az OH3'e göre tasarlanacak; Tablo 1'deki azami istif yükseklikleri aşılmayacak; tek bir bloğun azami depolama alanı 50 m²'yi aşmayacak ve blok çevresinde en az 2,4 m açıklık olacaktır.
| Depolama kategorisi | ST1 serbest duran veya blok istif | ST2-ST6 konfigürasyonları |
|---|---|---|
| Kategori I | 4,0 m | 3,5 m |
| Kategori II | 3,0 m | 2,6 m |
| Kategori III | 2,1 m | 1,7 m |
| Kategori IV | 1,2 m | 1,2 m |
Tablo 1'in a dipnotu: istif yükseklikleri tablodaki değerleri aşarsa HHS koruması kullanılır (bkz. Madde 6.2.4.2 ve Madde 7.2). b dipnotu: ST6 depolama, tabandan gondol rafın üstüne kadar uzanan katı merkezî bariyerli, toplam 1,2 m genişliğindeki gondol rafla sınırlıdır; diğer tüm ST6 depolamaları HHS korumasına göre korunur.
HHS tarafı: Madde 6.2.4.2 (TS s.35 / EN s.32) HHS'yi dört kategoriye böler: HHS1 (Kategori I), HHS2 (Kategori II), HHS3 (Kategori III), HHS4 (Kategori IV). Yoğunluk ise Tablo 4 (yalnız çatı/tavan koruması, TS s.41 / EN s.38) ve Tablo 5 (raf içi sprinklerle birlikte tavan, TS s.42 / EN s.39) üzerinden okunur. Tablo 4'ün yapısı yoğunluğun kategoriye tek başına bağlı olmadığını gösterir: ST1 serbest duran istifte Kategori I için 7,5 mm/dk 5,3 m'ye, 10,0 mm/dk 6,5 m'ye, 12,5 mm/dk 7,6 m'ye (260 m² alanla) karşılık gelir; aynı satırlarda Kategori IV için karşılıklar 1,6 / 2,0 / 2,3 m'dir. Kategori başına tek bir yoğunluk veren bir tablo standartta yoktur.
K-faktör, Tablo 37a (TS s.107 / EN s.104):
| Tehlike sınıfı | Tasarım yoğunluğu | Sprinkler tipi | Nominal K-faktör |
|---|---|---|---|
| LH | 2,25 mm/dk | conventional, spray, ceiling, flush, flat spray, recessed, concealed, sidewall | 57 |
| OH | 5,0 mm/dk | aynı liste | 80 veya 115 |
| HHP ve HHS tavan/çatı | ≤ 10 mm/dk | conventional, spray | 80, 115 veya 160 |
| HHP ve HHS tavan/çatı | > 10 mm/dk | conventional, spray | 115 veya 160 |
| HHS ara (raf içi) sprinklerler | - | conventional, spray, flat spray | 80 veya 115 |
EN 12845-1'de tanımlı K-faktörler bu dörttür: 57, 80, 115 ve 160. Daha büyük K-faktörleri (K200 ve üzeri) TS EN 12845+A2:2026'nın değil, EN 12845-2:2024'ün ESFR ve CMSA kapsamındadır.
Annex G ile kesişim
Bazı mallar Annex B/C zincirinin dışına çıkarılıp doğrudan Annex G'ye bağlanır:
- Madde G.8.2 (TS s.154 / EN s.151): polipropilen ve polietilen depolama kapları HHS Kategori IV olarak sınıflandırılacaktır.
- Tablo G.5 ve Tablo G.6 (TS s.152-153 / EN s.149-150): boş paletler. Ahşap ve selülozik paletler ile katı platformlu genleşmemiş yüksek yoğunluklu polietilen paletler raf depolamasında Kategori IV'e göre korunur; diğer tüm plastik paletler için raf içi koruma Kategori IV'e göre, en üst depolama seviyesinin üstünde bir seviye dâhil, K = 115 ve asgari 3 bar işletme basıncıyla yapılır ve tavan 25 mm/dk ile 300 m² olur.
- Madde G.7.2 (TS s.154 / EN s.151): dokunmamış sentetik kumaşın raf depolamasında raf içi sprinklerler Kategori IV şartlarına göre kullanılır, tavan sprinklerleri 260 m² üzerinde en az 12,5 mm/dk verir.
Saha notu: Annex B'nin en çok gözden kaçan cümlesi B.3.1'deki "iki değerden yüksek olanı" kuralıdır; bir ürün Annex C'de Kategori II görünse de ambalajı açık plastik yüzey oluşturuyorsa Tablo B.1 onu III'e taşır ve belirleyici olan III olur.
Sık Sorulan Sorular
EN 12845'te malzeme faktörü nasıl belirlenir?
Madde B.2.1 (TS s.130 / EN s.127): mallar malzeme karışımından oluşuyorsa malzeme faktörü Şekil B.1 ile belirlenir. Değerlendirmede depolanan mallar tüm ambalaj ve palet malzemesini içerecek şekilde ele alınır ve kauçuk plastikle aynı biçimde değerlendirilir. M1 sınırı Madde B.2.2'de verilir: palet dâhil kütlece yüzde 5'ten az genleşmemiş plastik ve hacimce yüzde 5'ten az genleşmiş plastik. M4 ise Madde B.2.5'e göre ağırlıklı olarak genleşmiş plastik, hacimce yüzde 40'tan fazla, veya benzer enerji içerikli malzemelerdir.
Malzeme faktöründen kategoriye nasıl geçilir?
Madde B.3.1 (TS s.132 / EN s.129): malzeme faktörü belirlendikten sonra Tablo B.1'in 1. sütunundaki depolama konfigürasyonuna bakılarak en uygun kategori bulunur. Uygun bir kategori Tablo C.1'de de veriliyorsa iki değerden yüksek olanı kullanılır.
Aynı malzeme faktörü farklı kategori verebilir mi?
Evet. Tablo B.1 (TS s.132 / EN s.129) kategoriyi malzeme faktörü ile depolama konfigürasyonunun kesişiminde verir. Örneğin Malzeme Faktörü 1 olan bir mal, özel konfigürasyon yoksa Kategori I; açık yapıdaysa Kategori II; açık genleşmemiş plastik yüzeyliyse Kategori III; açık genleşmiş plastik yüzeyliyse Kategori IV olur.
Kategori depolama yüksekliğini nasıl sınırlar?
Tablo 1 (Madde 6.2.3, TS s.35 / EN s.32) OH3 koruması için azami istif yüksekliğini verir: serbest duran veya blok istifte (ST1) Kategori I 4,0 m, Kategori II 3,0 m, Kategori III 2,1 m, Kategori IV 1,2 m; ST2-ST6 konfigürasyonlarında sırasıyla 3,5 / 2,6 / 1,7 / 1,2 m. Bu değerler aşılırsa HHS koruması kullanılır.
HHS tavan sprinklerinde hangi K-faktörler kullanılır?
Tablo 37a (TS s.107 / EN s.104): HHP ve HHS tavan veya çatı sprinklerleri için tasarım yoğunluğu 10 mm/dk ve altında conventional veya spray tip ile K 80, 115 veya 160; 10 mm/dk üstünde K 115 veya 160. HHS ara (raf içi) sprinkleri için conventional, spray ve flat spray tip ile K 80 veya 115.
Kaynakça
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 6.2.3, Tablo 1, Madde 6.2.4.2 (TS s.34-35 / EN s.31-32)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 6.3.1, Şekil 2 (TS s.36 / EN s.33)
- TS EN 12845+A2:2026 Tablo 4 (TS s.41 / EN s.38), Tablo 5 (TS s.42 / EN s.39)
- TS EN 12845+A2:2026 Tablo 37a (TS s.107 / EN s.104)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde B.1, B.2.1, B.2.2 (TS s.130 / EN s.127)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde B.2.3, Şekil B.1 (TS s.131 / EN s.128), Madde B.2.4, B.2.5 (TS s.132 / EN s.129)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde B.3.1, Tablo B.1 (TS s.132 / EN s.129)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde B.3.2-B.3.5 (TS s.133 / EN s.130), Madde B.3.6-B.3.8 (TS s.134 / EN s.131)
- TS EN 12845+A2:2026 Annex C, Tablo C.1 (TS s.135-138 / EN s.132-135)
- TS EN 12845+A2:2026 Tablo G.5 (TS s.152 / EN s.149), Tablo G.6 (TS s.153 / EN s.150), Madde G.7.2 ve G.8.2 (TS s.154 / EN s.151)
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.