Tam hesaplı bir sprinkler sisteminde hesabın sonucunu boru çapından çok, operasyon alanının nereye ve hangi şekilde yerleştirildiği belirler. TS EN 12845+A2:2026 bu iki soruyu Madde 13.4.2 ve Madde 13.4.3'te ayrı ayrı cevaplar. Kaynak: TS EN 12845+A2:2026, Madde 3.9-3.11, Madde 13.4.1, Madde 13.4.2 ve Madde 13.4.3.
Üç tanım
- Madde 3.9 (TS s.19 / EN s.16) operasyon alanı: tasarım amacıyla, sprinklerlerin bir yangında çalışacağı varsayılan azami alan.
- Madde 3.10 hidrolik olarak en müsait operasyon alanı: bir sprinkler düzeninde, kontrol vana setinde ölçülen belirli bir basınç için su debisinin azami olduğu, belirli şekildeki operasyon alanı konumu.
- Madde 3.11 hidrolik olarak en gayri müsait operasyon alanı: bir sprinkler düzeninde, belirtilen tasarım yoğunluğunu vermek için kontrol vana setinde ölçülen su besleme basıncının azami olması gereken, belirli şekildeki operasyon alanı konumu.
İki konum birlikte hesaplanır: gayri müsait alan pompanın basıncını, müsait alan pompanın debisini (Qmax) belirler. Madde 3.42 maksimum talep debisini, sistemin en müsait operasyon alanının basınç-debi talep eğrisi ile su beslemesi basınç-debi eğrisinin kesişim noktasındaki debi olarak tanımlar.
Alanın büyüklüğü nereden gelir?
Madde 7.1 (TS s.38 / EN s.35): tasarım yoğunluğu, ilgili odadaki tüm tavan/çatı sprinklerleri veya operasyon alanındakiler, hangisi daha az ise, artı varsa raf içi ve tamamlayıcı sprinklerler çalışırken bu maddedeki uygun değerden az olmayacaktır. LH, OH ve HHP için asgari tasarım yoğunluğu ve operasyon alanı şartları Tablo 3'te, HHS için Madde 7.2'dedir.
Tablo 3'ten (TS s.39 / EN s.36) yaş/ön-tepkili alanlar: LH 84 m²; OH1 72 m²; OH2 144 m²; OH3 216 m²; OH4 360 m²; HHP1-HHP3 260 m².
En gayri müsait alanın konumu: Madde 13.4.2.1
Madde 13.4.2.1 (TS s.102 / EN s.99): operasyon alanının hidrolik olarak en gayri müsait konumu belirlenirken sprinkler aralığı, düzen, kot, kol merkezleri, sprinkler orifis boyutu ve boru çaplarındaki değişimler ile dağıtım boruları üzerindeki veya kol borularıyla bağlandıkları hâlde dağıtım boruları arasındaki tüm olası konumlar dikkate alınacaktır (bkz. Şekil 23, 25 ve 26).
Kanıtlama yöntemi ayrıca yazılıdır:
- Gridli tesisatlarda en gayri müsait operasyon alanının doğru konumu, alan kol boruları boyunca her yönde birer sprinkler adımı kaydırılarak, en yüksek basınç ihtiyacına sahip alan belirlenene kadar kanıtlanacaktır.
- Looplu tesisatlarda aynı kaydırma dağıtım borusu boyunca yapılacaktır.
Madde 13.4.2.2 en müsait konum için de dağıtım boruları üzerindeki veya kol borularıyla bağlandıkları hâlde dağıtım boruları arasındaki tüm olası konumların dikkate alınmasını ister.
Alanın şekli: Madde 13.4.3.1
Madde 13.4.3.1 (TS s.102-103 / EN s.99-100), en gayri müsait konum için: operasyon alanı mümkün olduğunca dikdörtgen ve sprinkler düzenine göre simetrik olacak (bkz. Şekil 23) ve şu şekilde olacaktır:
- a) Terminal ve looplu konfigürasyonlarda alanın uzak kenarı, kol ya da end-centre düzende kol çifti tarafından tanımlanacaktır. Tam bir kol veya kol çifti oluşturmayan sprinklerler, dikdörtgen alana bir üst kol sırasında dağıtım borusuna mümkün olduğunca yakın gruplandırılacaktır (bkz. Şekil 23 ve 25).
- b) Kolların, eğimi 6°'den büyük bir çatının sırtına paralel uzandığı veya 1,0 m'den derin kirişlerle oluşan bölmeler boyunca gittiği gridli konfigürasyonlarda, alanın uzak kenarı kollara paralel L uzunluğuna sahip olacak ve L, operasyon alanının karekökünün iki katından büyük veya ona eşit olacaktır.
- c) Diğer tüm gridli konfigürasyonlarda alanın uzak kenarı kollara paralel L uzunluğuna sahip olacak ve L, operasyon alanının karekökünün 1,2 katından büyük veya ona eşit olacaktır.
Madde 13.4.3.2, en müsait konum için: operasyon alanı mümkün olduğunca kare olacaktır. Terminal ve looplu konfigürasyonlarda alan mümkünse yalnız bir dağıtım borusundaki sprinklerleri içerecek; çalıştığı hesaplanan sprinkler sayısı her kol veya (end-centre tesisatlarda) kol çifti üzerinde hidrolik olarak en müsait konuma yerleştirilecektir. Tam kol veya kol çifti oluşturmayan sprinklerler bir sonraki kol sırasında hidrolik olarak en yakın konumlara yerleştirilir (bkz. Şekil 24 ve 26).
L ≥ 1,2√A: sayılarla
Aşağıdaki değerler Tablo 3'teki alanlardan doğrudan hesaplanmıştır:
| Tehlike sınıfı | Operasyon alanı A (m²) | √A (m) | Madde 13.4.3.1 c: 1,2√A (m) | Madde 13.4.3.1 b: 2√A (m) |
|---|---|---|---|---|
| LH | 84 | 9,2 | 11,0 | 18,3 |
| OH1 | 72 | 8,5 | 10,2 | 17,0 |
| OH2 | 144 | 12,0 | 14,4 | 24,0 |
| OH3 | 216 | 14,7 | 17,6 | 29,4 |
| OH4 | 360 | 19,0 | 22,8 | 38,0 |
| HHP1-HHP3 | 260 | 16,1 | 19,4 | 32,2 |
Dikdörtgenin diğer kenarı W = A / L olur. OH3'te 216 m² alan için L = 17,6 m alındığında W = 216 / 17,6 = 12,3 m; yani alan kollara paralel yönde uzun, ranj sırası yönünde kısa bir dikdörtgen olur. Kural bu yüzden gridli sistemlerde alanı "kareleştirerek" hesabı kolaylaştırmayı engeller.
Alan kaç sprinklere bölünür?
Sprinkler sayısı Tablo 19'daki (Madde 12.2, TS s.73 / EN s.70) kapsama sınırına bağlıdır:
| Tehlike sınıfı | Sprinkler başına azami alan | Standart düzen S ve D | Kaydırmalı düzen S | Kaydırmalı düzen D |
|---|---|---|---|---|
| LH | 21,0 m² | 4,6 m | 4,6 m | 4,6 m |
| OH | 12,0 m² | 4,0 m | 4,6 m | 4,0 m |
| HHP ve HHS | 9,0 m² | 3,7 m | 3,7 m | 3,7 m |
Çalışma örneği (standart değerlerle yapılan aritmetik): OH3, gridli düzen, kollar üzerinde sprinkler aralığı 3,0 m, kollar arası 4,0 m.
- Sprinkler başına alan: 3,0 x 4,0 = 12,0 m². Tablo 19'un OH sınırı olan 12,0 m²'ye tam oturur; standart düzende S ve D azami 4,0 m olduğundan aralıklar da uygundur.
- Operasyon alanı: Tablo 3'e göre 216 m². Sprinkler sayısı: 216 / 12,0 = 18 sprinkler.
- Madde 13.4.3.1 c): L ≥ 1,2 x √216 = 17,6 m. Kol üzerindeki adım 3,0 m olduğuna göre kol başına en az 17,6 / 3,0 = 5,87, yani 6 sprinkler gerekir.
- 18 / 6 = 3 kol. Alan 3 kol x 6 sprinkler olarak kurulur; 6 x 3,0 = 18,0 m ≥ 17,6 m şartı sağlanır.
Aynı örnekte sprinkler aralığı 3,2 m x 4,0 m seçilseydi sprinkler başına alan 12,8 m² olur ve Tablo 19'un 12,0 m² sınırı aşılırdı; bu nedenle alan hesabına geçmeden önce kapsama sınırı kontrol edilir.
Yoğunluk kontrolü hangi noktada yapılır?
Madde 13.4.1 (TS s.101 / EN s.98): deşarj yoğunluğu, birbirine en yakın dört sprinklerden gelen toplam debinin bu dört sprinklerin kapladığı alana bölünmesiyle alınır. İlgili dört sprinkler grubunu içeren her operasyon alanından elde edilen yoğunluk, Madde 7'deki tasarım yoğunluğundan az olamaz. Her sprinklerin kapladığı alan, komşu sprinklerlerin tam ortasından ve sprinklerleri birleştiren doğruya dik çizilen merkez hatlarıyla ve kaplanan alanın sınırı veya en yakın sprinklere olan mesafenin yarısı (hangisi büyükse) ile tanımlanır (Şekil 22).
Madde 4.4.3.3 d) 8) (TS s.29-30 / EN s.26-27) bunu belgeye bağlar: tam hesaplı boru donanımında her tasarım operasyon alanı için alan kimliği, tehlike sınıfı, mm/dk cinsinden tasarım yoğunluğu, varsayılan azami operasyon alanı, alandaki sprinkler sayısı, sprinkler anma orifis boyutu, sprinkler başına kapsanan azami alan ve çizimlerde en gayri müsait alanın konumu, en müsait alanın konumu ve tasarım yoğunluğunun dayandığı dört sprinkler gösterilecektir.
Madde 13.4.4 (TS s.105 / EN s.102) ise sonucu bir alt sınıra bağlar: en gayri müsait sprinklerdeki basınç, yoğunluğu sağlamak için gerekenden veya LH 0,70 / OH 0,35 / HHP-HHS 0,50 / K115 raf içi 1,00 / K80 raf içi 2,00 bar değerlerinden hangisi yüksekse ondan az olamaz.
Ön-hesaplı sistemlerde alan: Madde 7.3.2
Madde 13.4 tam hesaplı sistemleri düzenler. Ön-hesaplı HHP ve HHS sistemlerinde alanın orantılanması ayrı bir kural setindedir:
- Madde 7.3.2.2 (TS s.44 / EN s.41): bir kullanımın HHP veya HHS bölümünün alanı operasyon alanından küçükse, Tablo 7'deki debi orantılı olarak azaltılabilir; ancak alanın en yüksek tasarım noktasındaki basınç tablodakine eşit olacak veya hidrolik hesapla belirlenecektir.
- Madde 7.3.2.3: HHP veya HHS bölümü 48'den az sprinkler içeriyorsa, Tablo 7'deki debi ve uygun basınç, sprinklerlerin HHP veya HHS alanına giriş noktasındaki en yüksek sprinklerlerin seviyesinde mevcut olacaktır.
- Madde 7.3.2.4: operasyon alanı HHP veya HHS koruma alanından büyükse ve bu alan OH korumasına bitişikse, toplam debi, orantılı olarak azaltılmış HHP/HHS bölümü artı 5 mm/dk tasarım yoğunluğuna göre hesaplanan OH bölümünün toplamı olarak hesaplanır.
- Madde 7.3.2.5: operasyon alanı birden fazla dağıtım borusuyla beslendiğinde, tasarım noktalarındaki en yüksek sprinklerlerin seviyesindeki basınç ya uygun tasarım yoğunluğu için Tablo 7'de gösterildiği gibi olacak ya da hidrolik hesapla belirlenecektir. Her dağıtım borusu için debi orantılı olarak belirlenecektir.
- Madde 7.3.2.6 ve 7.3.2.7: alan artırıldığında veya azaltıldığında debi orantılı olarak artırılır veya azaltılır, ancak tasarım noktasındaki basınç değişmez. Denklem (1) orantıyı doğrusal verir:
Q₂ = Q₁ x a₂ / a₁
Burada Q₂ gereken debi (veya her dağıtım borusundaki debi), Q₁ Tablo 7'de verilen debi, a₁ tasarım yoğunluğu için operasyon alanı (bkz. Tablo 4), a₂ gereken operasyon alanı (veya her dağıtım borusunun beslediği alan), l/dk ve m² cinsindendir. Bağıntıda karekök yoktur.
Ön-hesaplı düzende tasarım noktasının yeri de alandan bağımsız değildir. Tablo 26 (Madde 13.3.2.3, TS s.89 / EN s.86): OH'de bir odada bir dağıtım borusu üzerindeki sprinkler sayısı 16'dan fazlaysa tasarım noktası 17. sprinkleri taşıyan kolun bağlantısında (iki end-side düzen), 18'den fazlaysa 19. sprinklerde (diğer düzenler); HHP ve HHS'de 48'den fazlaysa 49. sprinklerde olur.
Saha notu: Gridli bir tesisatta alanın bir sprinkler adımı kaydırılması çoğu zaman birkaç yüz mbar fark üretir; Madde 13.4.2.1'in kaydırma şartı, hesabın "ilk denemede bulunan" alana göre yapılmasını engellemek için yazılmıştır.
Sık Sorulan Sorular
Operasyon alanı hangi şekilde alınır?
Madde 13.4.3.1 (TS s.102 / EN s.99): en gayri müsait konumda operasyon alanı mümkün olduğunca dikdörtgen ve sprinkler düzenine göre simetrik olacaktır. Madde 13.4.3.2 ise en müsait konumda alanın mümkün olduğunca kareye yakın olmasını ister.
Gridli sistemde 1,2 karekök A kuralı nedir?
Madde 13.4.3.1 c (TS s.103 / EN s.100): diğer tüm gridli konfigürasyonlarda alanın uzak kenarı, kollara (range) paralel L uzunluğuna sahip olacak ve L, operasyon alanının karekökünün 1,2 katından büyük veya ona eşit olacaktır. Madde 13.4.3.1 b, kolların 6°'den eğimli bir çatının sırtına paralel uzandığı veya 1,0 m'den derin kirişlerle oluşan bölmeler boyunca gittiği gridli konfigürasyonlarda bu katsayıyı 2 yapar.
En gayri müsait alanın doğru yeri nasıl kanıtlanır?
Madde 13.4.2.1 (TS s.102 / EN s.99): gridli tesisatlarda en gayri müsait operasyon alanının doğru konumu, alan kol boruları boyunca her yönde birer sprinkler adımı kaydırılarak, en yüksek basınç ihtiyacı olan alan belirlenene kadar kanıtlanacaktır. Looplu tesisatlarda aynı kaydırma dağıtım borusu boyunca yapılır.
Tam kol oluşturmayan sprinklerler nereye konur?
Madde 13.4.3.1 a (TS s.102-103 / EN s.99-100): terminal ve looplu konfigürasyonlarda alanın uzak kenarı, kol ya da end-centre düzende kol çifti tarafından tanımlanır. Tam bir kol veya kol çifti oluşturmayan sprinklerler, dikdörtgen alana bir üst kol sırasında, dağıtım borusuna mümkün olduğunca yakın gruplandırılacaktır.
Ön-hesaplı HHP/HHS sistemde alan birden fazla dağıtım borusuna bölünürse ne olur?
Madde 7.3.2.5 (TS s.44 / EN s.41): operasyon alanı birden fazla dağıtım borusuyla beslendiğinde, tasarım noktalarındaki en yüksek sprinklerlerin seviyesindeki basınç ya uygun tasarım yoğunluğu için Tablo 7'de gösterildiği gibi olacak ya da hidrolik hesapla belirlenecektir. Her dağıtım borusu için debi orantılı olarak belirlenir. Madde 7.3.2.7'deki Denklem (1) bu orantıyı Q₂ = Q₁ x a₂/a₁ olarak, yani doğrusal olarak verir.
Kaynakça
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 3.9, 3.10, 3.11 (TS s.19 / EN s.16), Madde 3.42 (TS s.22 / EN s.19)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 4.4.3.3 (TS s.29-30 / EN s.26-27)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 7.1 (TS s.38 / EN s.35), Tablo 3 (TS s.39 / EN s.36)
- TS EN 12845+A2:2026 Tablo 7 (TS s.43 / EN s.40), Madde 7.3.2.2-7.3.2.7, Denklem (1) (TS s.44 / EN s.41)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 12.2, Tablo 19 (TS s.73 / EN s.70)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.3.2.3, Tablo 26 (TS s.89 / EN s.86)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.4.1, Şekil 22 (TS s.101-102 / EN s.98-99)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.4.2.1, 13.4.2.2, 13.4.3.1 (TS s.102-103 / EN s.99-100), Madde 13.4.3.2, Şekil 23-26 (TS s.103-105 / EN s.100-102)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 13.4.4 (TS s.105 / EN s.102)
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.