Kısa cevap: TS EN 12845+A2:2026 Madde 11.5.1 (EN s.69) yalnız iki kullanım tanımlar: a) aksi hâlde yeterince ısıtılmış bir binada don hasarı ihtimali bulunan küçük alanlarda, yaş boru tesisatına kuru boru veya alternate uzantı olarak; b) soğuk hava depolarında ve yüksek sıcaklıklı fırın veya ocaklarda, yaş boru ya da alternate tesisata kuru boru uzantısı olarak.

Bir binanın tamamı için kuru sistem kurmak, suyun sprinklere ulaşmasındaki gecikme yüzünden pahalı bir tercihtir. TS EN 12845+A2:2026 bunun yerine, yaş bir tesisatın yalnız donma riski taşıyan küçük bölümünü kuru ya da alternate çalıştırmaya izin verir: tali (subsidiary) kuru boru veya alternate uzantı. Madde 11.5 iki kısa alt maddeden oluşur; buna rağmen etrafındaki kural seti geniştir. Kaynak: TS EN 12845+A2:2026, Madde 11.5, EN s.69 (TSE s.72).

1. Madde 11.5.1: Tanım ve iki kullanım koşulu

Tali kuru boru veya alternate uzantılar, sınırlı kapsamda olmaları ve normal yaş tesisatlara uzantı oluşturmaları dışında, 11.2 ve 11.3'e uygun olmalıdır. Madde 11.5.1, EN s.69

"11.2 ve 11.3'e uygun" ifadesi, uzantının kuru tesisat ve alternate tesisat için geçerli bütün teknik şartları (hava/inert gaz beslemesi, su ulaşma süresi, eğim, upright konum) taşıması demektir.

Kurulum yalnız iki hâlde mümkündür:

Bu iki koşul kapalı bir listedir. Uzantı, tesisatın büyük bir bölümünü kuru hâle getirme aracı değildir; Madde 11.5.1'in kendi ifadesiyle "sınırlı kapsamda" olur.

2. Madde 11.5.2: Boyut sınırı

Kısıt Değer
Herhangi bir tali uzantıdaki sprinkler sayısı ≤ 100
Bir kontrol vana seti ikiden fazla tali uzantıyı kontrol ediyorsa, tali uzantılardaki toplam sprinkler sayısı ≤ 250

Kaynak: Madde 11.5.2, EN s.69 (TSE s.72).

Aynı sayılara antifriz koruması tarafında paralel bir set vardır (Madde 11.1.2.2, EN s.66): bölüm başına ≤ 20 ve toplam ≤ 100 sprinkler. Antifriz yöntemi tali uzantıya göre çok daha küçük bölgeler içindir.

3. Kuru tesisat şartları (Madde 11.2)

Tali uzantı bunlara uymak zorunda olduğu için Madde 11.2 doğrudan ilgilidir.

Madde 11.2.1 (EN s.67): Kuru boru tesisatları normalde kuru alarm vanasının mansabında basınç altında hava veya inert gaz, membaında ise basınç altında su ile doludur. Boru tesisatındaki basıncı korumak için kalıcı bir hava/inert gaz beslemesi kurulur. Tesisat, alarm vanası tedarikçisinin tavsiye ettiği basınç aralığına girecek şekilde basınçlandırılır. Kuru boru tesisatları yalnız don hasarı ihtimali olan ya da sıcaklığın 70 °C'yi aştığı yerlere (ör. kurutma fırınları) kurulur.

Madde 11.2.2 (EN s.67): Tek bir sprinklerin açılması ile suyun boşalması arasındaki azami süre Tablo 18'deki değeri aşmaz. Test, Madde 15.5.2'de belirtilen uzaktan test vanası kullanılarak yapılır.

Azami su ulaşma süresi (s)
LH 90
OH ve HH 60

Kaynak: Tablo 18, Madde 11.2.2, EN s.67 (TSE s.70).

Aynı maddede iki önemli ifade daha vardır:

Kuru ve alternate tesisatların HHS uygulamalarında kullanılmaması şiddetle tavsiye edilir; çünkü suyun ilk çalışan sprinklerlere ulaşmasındaki gecikme sistemin etkinliğini ciddi biçimde bozabilir.

NOT Deneyimler, akseleratör ile LH veya OH için en fazla 4 m³ ve HH kullanımları için 3 m³ hacmin 11.2.2 şartlarını sağlamasının beklendiğini göstermiştir.

Madde 11.3.1 (EN s.68) alternate tesisatı tanımlar: alternate tesisatlar ya bir alternate alarm vanası ya da bir yaş alarm vanası ile bir kuru alarm vanasından oluşan kompozit set içerir. Kış aylarında alternate veya kuru alarm vanasının mansabındaki tesisat boru tesisatı basınç altında hava veya inert gazla, sistemin alarm vanası membaındaki geri kalanı ise basınç altında suyla doludur. Yılın diğer zamanlarında tesisat yaş boru tesisatı olarak çalışır. Madde 11.3.2 boyut sınırını Tablo 18'e bağlar.

4. Sprinkler konumu: upright zorunluluğu

Madde 12.1.3 (EN s.70):

Dry pendent patern sprinklerler kullanılması hâli dışında, kuru boru, alternate ve pre-action tesisatlardaki sprinklerler upright olmalıdır. Upright sprinkler, yoke kolları boruya paralel olacak şekilde takılmalıdır.

Maddenin NOT 1'i gerekçeyi verir: upright sprinklerler mekanik hasara ve sprinkler bağlantı parçalarında yabancı madde birikmesine daha az eğilimli olabilir; upright yönelim ayrıca sprinkler su yollarındaki suyun tam drenajını kolaylaştırır. NOT 2 ise pendent sprinklerlerin sprinkler ekseninin hemen altında ve bitişiğinde daha yüksek hızda ve daha yüksek yoğunlukta su verebileceğini, bu nedenle raf içi koruma ve depolama alanı koruması gibi bazı uygulamalarda daha iyi yangın kontrol kabiliyeti gösterebileceğini belirtir.

5. Drenaj ve eğim

Madde 17.1.8 (EN s.112): "Kuru, alternate ve pre-action tesisatlarda range borular dağıtım borusuna doğru en az %0,4, dağıtım boruları ise uygun drenaj vanasına doğru en az %0,2 eğimli olmalıdır." NOT'ta, şiddetli donma şartlarının mümkün olduğu soğuk iklimlerde yaş sistemlere de eğim verilmesinin ve kuru sistemlerde eğimin artırılmasının gerekebileceği belirtilir. Range borular yalnız dağıtım borularının yan veya üst tarafına bağlanır.

Drenaj vanası çapları Tablo 39'dadır (Madde 15.4, EN s.108):

Esas olarak neyi drene eden vana Asgari vana ve boru çapı (mm)
LH tesisatı 40
OH veya HHP veya HHS tesisatı 50
Tali tesisat 50
Bir zon 50
Tuzaklı dağıtım boruları, çap ≤ 80 mm 25
Tuzaklı dağıtım boruları, çap > 80 mm 40
Tuzaklı range borular 25
Kuru veya tali alarm vanası ile test amacıyla kurulmuş tali durdurma vanası arasındaki tuzaklı boru tesisatı 15

Madde 15.4 (EN s.107-108) drenaj vanalarının takılacağı beş konumu da sayar; bunlardan biri doğrudan tali uzantıyı ilgilendirir: "herhangi bir tali alarm vanasının hemen mansabı" (b bendi) ve "bir kuru boru veya tali kontrol vana seti ile test için kurulmuş herhangi bir tali durdurma vanası arasında" (d bendi). Vanalar boru tesisatının alt ucuna takılır, çıkış zeminden en fazla 3 m yükseklikte olur ve uygun bir tapa ile donatılır.

6. Test ve bakım

Konu Hüküm Kaynak
Uzaktan test vanası Bir dağıtım borusunun hidrolik olarak en uzak konumuna bağlanmış, tek bir sprinklerin deşarjına eşdeğer debi veren test vanası ve ilgili armatür/boru tesisatı Madde 15.5.2, EN s.109
Haftalık basınç kontrolü Kuru, alternate ve pre-action tesisatlarda boru tesisatındaki basınç haftada 1,0 bar'dan fazla düşmemelidir Madde 20.2.2.2 a, EN s.119
Altı aylık rutin Kuru boru tesisatlarındaki ve tali uzantılardaki kuru alarm vanalarının hareketli parçaları ile akseleratör ve eksoterler tedarikçi talimatlarına göre çalıştırılır. NOT: Alternate tesisatların bu şekilde test edilmesi gerekmez, çünkü yılda iki kez yaştan kuruya ve tekrar geri geçiş sonucu zaten çalıştırılmış olurlar Madde 20.3.3.2, EN s.121
Devreye alma Kuru boru tesisatı en az 24 saat boyunca en az 2,5 bar basınçta pnömatik olarak test edilir; 24 saatte 0,15 bar'dan fazla basınç kaybına yol açan her kaçak giderilir Madde 19.1.1.1, EN s.117
Devreye alma Bütün tesisat boru tesisatı en az 2 saat boyunca, en az 15 bar veya sistemin maruz kalacağı azami basıncın 1,5 katı (hangisi büyükse) basınçta hidrostatik olarak test edilir Madde 19.1.1.2, EN s.117
Soğuk hava deposu Hava sirkülasyonlu soğutmalı soğuk hava depolarını koruyan tesisatlar, her çalışmadan sonra kurutulmak üzere sökülmelidir Ek J.4.2 (bilgilendirici), EN s.158

7. Tesisat büyüklüğü sınırı

Tali uzantıdaki sprinklerler, bağlı oldukları yaş tesisatın kontrol vana seti alanına dâhildir. Madde 11.1.3 (EN s.67): "Tek bir yaş alarm vanası ile kontrol edilen azami alan, bir tali uzantıdaki sprinklerler dâhil, Tablo 17'de gösterileni aşmamalıdır."

Tehlike sınıfı Kontrol vana seti başına azami korunan alan (m²)
LH 10 000
OH (içindeki LH sprinklerler dâhil) 12 000, Ek D ve Ek F'de izin verilenler hariç
HH (içindeki OH ve LH sprinklerler dâhil) 9 000

Kaynak: Tablo 17, Madde 11.1.3, EN s.67 (TSE s.70).

8. Alternatif yöntemlerle karşılaştırma

Donma riskine karşı standardın verdiği üç araç, farklı ölçekler içindir:

Yöntem Ölçek sınırı Ek şart Kaynak
Antifriz sıvı Bölüm başına ≤ 20, toplam ≤ 100 sprinkler Hidrometre kontrolü, geri akış önleyici Madde 11.1.2.2, EN s.66
Elektrikli trace heating Sayı sınırı yok İkiz ısıtıcı eleman, her biri ≥ 4 °C tutabilecek; ayrı devrelerle izleme; A1/A2 yalıtım ≥ 25 mm; bant ≤ 10 W/m Madde 11.1.2.3, EN s.66-67
Tali kuru/alternate uzantı Uzantı başına ≤ 100, toplam ≤ 250 sprinkler Tablo 18 su ulaşma süresi, upright sprinkler, eğim Madde 11.5, EN s.69

Sık Sorulan Sorular

Tali kuru veya alternate uzantı hangi iki durumda kurulabilir?

TS EN 12845+A2:2026 Madde 11.5.1 (EN s.69) yalnız iki kullanım tanımlar: a) aksi hâlde yeterince ısıtılmış bir binada don hasarı ihtimali bulunan küçük alanlarda, yaş boru tesisatına kuru boru veya alternate uzantı olarak; b) soğuk hava depolarında ve yüksek sıcaklıklı fırın veya ocaklarda, yaş boru ya da alternate tesisata kuru boru uzantısı olarak.

Tali uzantıda kaç sprinkler bulunabilir?

Madde 11.5.2 (EN s.69): herhangi bir tali uzantıdaki sprinkler sayısı 100'ü aşmamalıdır. Bir kontrol vana seti ikiden fazla tali uzantıyı kontrol ediyorsa, tali uzantılardaki toplam sprinkler sayısı 250'yi aşmamalıdır.

Kuru ve alternate tesisatlarda su ne kadar sürede ulaşmalıdır?

Madde 11.2.2 ve Tablo 18 (EN s.67): tek bir sprinklerin açılması ile suyun boşalması arasındaki azami süre LH'te 90 saniye, OH ve HH'te 60 saniyedir. Test, Madde 15.5.2'de belirtilen uzaktan test vanası kullanılarak yapılır.

Kuru ve alternate tesisatlarda sprinklerler hangi konumda monte edilir?

Madde 12.1.3 (EN s.70): dry pendent patern sprinklerler kullanılması hâli dışında, kuru boru, alternate ve pre-action tesisatlardaki sprinklerler upright (yukarı bakan) olmalıdır. Upright sprinkler, yoke kolları boruya paralel olacak şekilde takılmalıdır.

HHS depolamada kuru veya alternate tesisat kurulabilir mi?

Madde 11.2.2 (EN s.67) şiddetle caydırır: 'Kuru ve alternate tesisatların HHS uygulamalarında kullanılmaması şiddetle tavsiye edilir; çünkü suyun ilk çalışan sprinklerlere ulaşmasındaki gecikme sistemin etkinliğini ciddi biçimde bozabilir.' Tablo 4'ün NOT'u da aynı yönde uyarır ve buna rağmen kuru/alternate kurulması gerekiyorsa operasyon alanının %25 artırılmasını ister.

Soğuk hava deposunda sprinkler çalıştıktan sonra ne yapılır?

Ek J.4.2 (EN s.158): hava sirkülasyonlu soğutma ile çalışan soğuk hava depolarını koruyan tesisatlar, her çalışmadan sonra kurutulmak üzere sökülmelidir. Ek J bilgilendirici (informative) niteliktedir.

Kaynakça

Kaynaklar & Uyarı

Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.

FS

Fatih Selvi

Makina mühendisi ve yazılım geliştirici. 16+ yıl mekanik tesisat ve yangın tesisatı deneyimi. NFPA 13/14/20/25 ve BYKHY uzmanı.