Kısa cevap: TS EN 12845+A2:2026 Madde 3.19 (EN s.17): tasarım yoğunluğu, bir sprinkler tesisatının tasarlandığı, milimetre/dakika cinsinden asgari deşarj yoğunluğudur; belirli bir sprinkler grubunun litre/dakika cinsinden deşarjının, kapladıkları metrekare cinsinden alana bölünmesiyle belirlenir. Operasyon alanı tanımı ise Madde 3.9'dadır: tasarım amacıyla bir yangında sprinklerlerin çalışacağı varsayılan azami alan.

Sprinkler hidroliğinin iki temel girdisi vardır: tasarım yoğunluğu (mm/dk) ve operasyon alanı (m²). İkisi birlikte, sistemin karşılaması gereken debiyi belirler. TS EN 12845+A2:2026 bu iki değeri tehlike sınıfına göre Madde 7'de tablolar hâlinde verir; tam hesaplı sistemlerde nasıl doğrulanacağını ise Madde 13.4'te düzenler. Kaynak: TS EN 12845+A2:2026, Madde 7.1 ve 13.4, EN s.35-36 ve s.98-102 (TSE s.38-39 ve s.101-105).

1. Tanımlar

Terim Tanım Madde
Tasarım yoğunluğu (design density) Bir sprinkler tesisatının tasarlandığı, milimetre/dakika cinsinden asgari deşarj yoğunluğu; belirli bir sprinkler grubunun litre/dakika cinsinden deşarjının, kapladıkları metrekare cinsinden alana bölünmesiyle belirlenir Madde 3.19, EN s.17
Operasyon alanı (area of operation) Tasarım amacıyla, bir yangında sprinklerlerin çalışacağı varsayılan azami alan Madde 3.9, EN s.16
Operasyon alanı, hidrolik olarak en elverişli Bir sprinkler dizisinde, belirli biçimdeki operasyon alanının, kontrol vana setinde ölçülen belirli bir basınç için su debisinin azami olduğu konumu Madde 3.10, EN s.16
Operasyon alanı, hidrolik olarak en elverişsiz Bir sprinkler dizisinde, belirli biçimdeki operasyon alanının, belirtilen tasarım yoğunluğunu vermek için kontrol vana setinde ölçülen su besleme basıncının azami olduğu konumu Madde 3.11, EN s.16

2. Madde 7.1: LH, OH ve HHP

Madde 7.1 (EN s.35) temel kuralı koyar:

Tasarım yoğunluğu, ilgili odadaki bütün tavan veya çatı sprinklerleri ya da operasyon alanındakiler (hangisi daha az ise) artı her türlü raf içi ve tamamlayıcı sprinkler çalışır durumdayken, bu maddede verilen ilgili değerden az olmamalıdır.

Tasarım yoğunluğu ve operasyon alanı asgari şartları Tablo 3'te verilir; HHS sistemleri için Madde 7.2 uygulanır. Maddenin NOT'u ön hesaplı sistemlerde tasarım kriterlerinin standardın başka yerlerinde belirtilen su kaynağı ve boru şartlarının uygulanmasıyla sağlandığını belirtir (bkz. Madde 7.3, 9.3.2.2 ve 10.7).

Tablo 3: LH, OH ve HHP tasarım kriterleri

Tehlike sınıfı Tasarım yoğunluğu (mm/dk) Operasyon alanı, yaş veya pre-action (m²) Operasyon alanı, kuru veya alternate (m²)
LH 2,25 84 İzin verilmez, OH1 kullanın
OH1 5,0 72 90
OH2 5,0 144 180
OH3 5,0 216 270
OH4 5,0 360 İzin verilmez, HHP1 kullanın
HHP1 7,5 260 325
HHP2 10,0 260 325
HHP3 12,5 260 325
HHP4 deluge (bkz. NOT) - -

Kaynak: Tablo 3, Madde 7.1, EN s.36 (TSE s.39). NOT: HHP4 özel değerlendirme gerektirir; deluge sistemleri bu standardın kapsamında değildir.

Kuru ve alternate sütunları, yaş sütunundaki alanların %25 fazlasıdır (72 → 90, 144 → 180, 216 → 270, 260 → 325). Bu, suyun geç ulaşması nedeniyle daha fazla başlığın açılacağı varsayımını yansıtır.

3. Madde 7.2: HHS

HHS'te yoğunluk ve alan tek bir tehlike grubundan değil, depolama konfigürasyonu, kategori ve yüksekliğin birleşiminden gelir.

Madde 7.2.2.2 (EN s.36): Tablo 4, yalnız çatı veya tavan koruması olan çeşitli depolama tipleri için kategoriye ve azami izin verilen depolama yüksekliğine göre uygun tasarım yoğunluğunu ve operasyon alanını belirtir. Tablodaki depolama yükseklikleri, yalnızca çatı veya tavanda sprinkler bulunduğunda etkin sprinkler koruması için azami değerler olarak kabul edilir. Depolama yüksekliği sınırı aştığında Madde 7.2.3'e göre ara seviye raf içi sprinklerler sağlanır.

Tablo 4'ten örnek olarak ST4 (paletli raf) Kategori II satırları (EN s.38):

Azami depolama yüksekliği (m) Tasarım yoğunluğu (mm/dk) Operasyon alanı, yaş veya pre-action (m²)
3,4 7,5 260
4,2 10,0 260
5,0 12,5 260
5,6 15,0 260
6,0 17,5 260
- 20,0 ve üstü 300

Tablo 4'ün NOT'u: kuru ve alternate sistemlerden Yüksek Tehlike depolamada, özellikle daha yanıcı ürünlerde (daha yüksek kategoriler) ve daha yüksek depolamada kaçınılmalıdır. Buna rağmen kuru veya alternate sistem kurmak gerekiyorsa operasyon alanı %25 artırılmalıdır.

Madde 7.2.2.1 (EN s.36): 12 m'yi aşan binalar için otoritelere danışılmalıdır.

Madde 7.2.2.3 Aşırı açıklık (EN s.36-37): Açıklığın belirlenmesinde Tablo 4 değerleri kullanılır. Açıklık - depolama yüksekliği ile tavan sprinkleri deflektörü arasındaki mesafe - 4 m'yi aştığında iki seçenekten biri uygulanır:

Madde 7.2.3 Ara seviye raf içi sprinklerler (EN s.37):

4. Madde 13.4: Tam hesaplı sistemlerde doğrulama

13.4.1 Tasarım yoğunluğu: dört sprinkler kuralı

Madde 13.4.1 (EN s.98):

Deşarj yoğunluğu, birbirine en yakın dört sprinklerden gelen litre/dakika cinsinden toplam debinin, bu dört sprinklerin kapladığı metrekare cinsinden alana bölünmesiyle alınmalıdır. Açık bağlantı hâlinde dörtten az sprinkler varsa, deşarj yoğunluğu herhangi bir sprinklerden gelen debinin en düşük değerinin, o sprinklerin kapladığı alana bölünmesiyle alınmalıdır.

Devamında: ilgili dört sprinkler grubunu içeren her operasyon alanından ya da korunan alanın tamamından (hangisi küçükse), mevcut her su kaynağı veya kaynak kombinasyonu ile alınan deşarj yoğunluğu, Madde 7'de belirtilen tasarım yoğunluğundan az olmamalıdır.

Her sprinklerin kapladığı alan, komşu sprinklerleri birleştiren doğruya dik olarak tam ortadan geçirilen merkez çizgileriyle ve korunan alanın sınırı ya da en yakın sprinklere olan mesafenin yarısı (hangisi büyükse) ile tanımlanır (Şekil 22). Raf içi sprinklerler varsa, hesap çatı veya tavan sprinklerleri ile ara seviye sprinklerlerin eşzamanlı debi ve basınç şartı dikkate alınarak yapılır.

13.4.2 Operasyon alanının konumu

13.4.2.1 Hidrolik olarak en elverişsiz konum (EN s.99): Operasyon alanının hidrolik olarak en elverişsiz konumu belirlenirken sprinkler aralığı, yerleşim, kot, range merkezleri, sprinkler orifis boyutu ve boru çaplarındaki değişimler ile bütün olası konumlar (dağıtım boruları üzerinde ya da range borularla birbirine bağlı dağıtım boruları arasında) dikkate alınmalıdır.

Gridli tesisatlarda en elverişsiz operasyon alanının doğru konumu, alanın range borular boyunca her yönde birer sprinkler adımı kaydırılarak, en yüksek basınç talebi olan alan belirlenene kadar kanıtlanmalıdır. Looped tesisatlarda ise alan dağıtım borusu boyunca her yönde birer sprinkler adımı kaydırılır.

13.4.2.2 Hidrolik olarak en elverişli konum (EN s.99): En elverişli konum belirlenirken de bütün olası konumlar dikkate alınmalıdır.

13.4.3 Operasyon alanının biçimi

Bu, en sık yanlış aktarılan hükümlerden biridir. Ayrım yaş/kuru sistem değil, elverişsiz/elverişli konum ayrımıdır.

13.4.3.1 Hidrolik olarak en elverişsiz konum (EN s.99-100): Operasyon alanı mümkün olduğunca dikdörtgen ve sprinkler yerleşimine göre simetrik olmalıdır (bkz. Şekil 23) ve:

13.4.3.2 Hidrolik olarak en elverişli konum (EN s.100): Operasyon alanı mümkün olduğunca kareye yakın olmalıdır ve:

Örnek: OH3 yaş sistem, gridli, düz tavan. Operasyon alanı 216 m². 13.4.3.1 c) uyarınca L ≥ 1,2 x √216 = 1,2 x 14,7 = 17,6 m olmalıdır. Aynı alan 6°'den dik eğimli bir çatı altında ve range'ler mahyaya paralelse, 13.4.3.1 b) uyarınca L ≥ 2 x 14,7 = 29,4 m olur.

13.4.4 Asgari sprinkler deşarj basıncı

Operasyon alanındaki bütün sprinklerler çalışırken, hidrolik olarak en elverişsiz konumdaki sprinklerdeki basınç, Madde 13.4.1'de belirtilen yoğunluğu sağlamak için gerekenden ya da aşağıdakilerden hangisi yüksekse ondan az olmamalıdır (EN s.102):

Durum Asgari basınç
LH 0,70 bar
OH 0,35 bar
HHP ve HHS (raf içi sprinklerler hariç) 0,50 bar
K115 raf içi sprinklerler 1,00 bar
K80 raf içi sprinklerler 2,00 bar

13.4.5 Asgari boru çapları

Tablo 36 (EN s.103): LH'te 20 mm; OH ve HH'te K faktörü 80'den büyük olmayan tek bir sprinkleri besleyen yatay ve upright boruda 20 mm; diğer bütün hâllerde 25 mm. Kontrol vana setinin tesisat tarafındaki boru çapları yalnız su akış yönünde küçülebilir; grid ve loop konfigürasyonları bunun dışındadır. Upright sprinklerler 65 mm'den (yalıtılmışsa 50 mm'den) büyük çaplı hiçbir boruya bağlanmaz; pendent sprinklerler 80 mm'den büyük çaplı hiçbir boruya doğrudan bağlanmaz. Daha büyük çaplarda, sprinkler deflektöründen ana borunun kenarına olan mesafe bu borunun çapının 1,5 katından az olmayacak şekilde bir arm pipe takılır.

5. Ön hesaplı sistemler: Tablo 6 ve Tablo 7

Tam hesap yapılmayan sistemlerde tasarım yoğunluğu doğrudan doğrulanmaz; bunun yerine kontrol vana setinde sağlanması gereken basınç-debi çiftleri tablodan alınır.

Madde 7.3.1 (EN s.39): Su kaynağı, her kontrol vana setinde Tablo 6'da belirtilen ilgili debi ve basınçlardan az olmayanı sağlayabilmelidir. Su kaynağı ile her kontrol vana seti arasındaki sürtünme ve statik yükten kaynaklanan basınç kaybı ayrıca hesaplanır.

Tehlike sınıfı Debi (l/dk) Kontrol vana setinde basınç (bar) Azami talep debisi (l/dk) Kontrol vana setinde basınç (bar)
LH (yaş ve pre-action) 225 2,2 + ps - -
OH1 yaş ve pre-action 375 1,0 + ps 540 0,7 + ps
OH1 kuru ve alternate; OH2 yaş ve pre-action 725 1,4 + ps 1 000 1,0 + ps
OH2 kuru ve alternate; OH3 yaş ve pre-action 1 100 1,7 + ps 1 350 1,4 + ps
OH3 kuru ve alternate; OH4 yaş ve pre-action 1 800 2,0 + ps 2 100 1,5 + ps

Kaynak: Tablo 6, Madde 7.3.1, EN s.39 (TSE s.42). NOT: ps, ilgili dizideki en yüksek sprinklerin kontrol vana seti 'C' manometresi üstündeki yüksekliğinden kaynaklanan statik yük kaybıdır (bar).

Madde 7.3.2 (EN s.40): Raf içi sprinkleri olmayan HHP ve HHS sistemlerinde su kaynağı, en yüksek tasarım noktasında Tablo 7'de belirtilen debi ve basıncı (ya da Madde 7.3.2.2-7.3.2.5'e göre değiştirilmiş hâlini) sağlayabilmelidir. Tablo 7'den birkaç satır:

Tasarım yoğunluğu (mm/dk) Azami talep debisi, yaş veya pre-action (l/dk) Azami talep debisi, kuru veya alternate (l/dk)
7,5 2 300 2 900
10,0 3 050 3 800
12,5 3 800 4 800
15,0 4 550 5 700
20,0 6 400 8 000
30,0 9 650 12 000

Kaynak: Tablo 7, Madde 7.3.2.1, EN s.40 (TSE s.43).

Debi ölçekleme kuralı Madde 7.3.2.7'dedir (EN s.41): Q2 = Q1 x (a2 / a1); burada Q1 Tablo 7'deki debi, a1 tasarım yoğunluğu için operasyon alanı (bkz. Tablo 4), a2 ise gereken operasyon alanıdır. Madde 7.3.2.6'ya göre alan artırılır ya da azaltılırsa debi orantılı olarak değişir, ancak tasarım noktasındaki basınç değişmez.

6. Tasarım yoğunluğundan su hacmine

Tam hesaplı sistemlerde asgari etkin su hacmi Madde 9.3.2.3'e göre (EN s.48) azami talep debisinin (Qmax) Madde 8.1.1'deki süre ile çarpılmasıyla bulunur. Süreler: LH 30 dk, OH 60 dk, HHP 90 dk, HHS 90 dk (Madde 8.1.1, EN s.42). Bu formüle standart tarafından eklenen bir hortum veya itfaiye payı yoktur.

Ön hesaplı sistemlerde hacim doğrudan Tablo 9 (LH ve OH) ya da Tablo 10'dan (HHP ve HHS) okunur.

7. Tehlike sınıfının belirlenmesi

Tasarım yoğunluğu tehlike sınıfından geldiğine göre, bütün hesabın başlangıç noktası sınıflandırmadır. Madde 6.1 (EN s.30): sprinkler sisteminin tasarlanacağı tehlike sınıfı, tasarım çalışmasına başlanmadan önce belirlenmelidir. Korunacak binalar ve alanlar Düşük Tehlike (LH), Orta Tehlike (OH) veya Yüksek Tehlike (HH) olarak sınıflandırılır. Sınıflandırma kullanıma ve yangın yüküne bağlıdır; kullanım örnekleri Ek A'da verilir.

Madde 6.1'in sonunda (EN s.31) bir geçiş kuralı vardır: farklı tehlike sınıflandırmasına sahip, açık bağlantılı alanlar bulunduğunda, daha yüksek tasarım kriterleri düşük sınıflandırmalı alana en az iki sıra sprinkler kadar genişletilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

EN 12845'te tasarım yoğunluğu nasıl tanımlanır?

TS EN 12845+A2:2026 Madde 3.19 (EN s.17): tasarım yoğunluğu, bir sprinkler tesisatının tasarlandığı, milimetre/dakika cinsinden asgari deşarj yoğunluğudur; belirli bir sprinkler grubunun litre/dakika cinsinden deşarjının, kapladıkları metrekare cinsinden alana bölünmesiyle belirlenir. Operasyon alanı tanımı ise Madde 3.9'dadır: tasarım amacıyla bir yangında sprinklerlerin çalışacağı varsayılan azami alan.

Tablo 3'e göre LH, OH ve HHP değerleri nedir?

Tablo 3 (Madde 7.1, EN s.36), yaş veya pre-action için: LH 2,25 mm/dk ve 84 m²; OH1 5,0 ve 72; OH2 5,0 ve 144; OH3 5,0 ve 216; OH4 5,0 ve 360; HHP1 7,5 ve 260; HHP2 10,0 ve 260; HHP3 12,5 ve 260; HHP4 deluge. Kuru veya alternate sütununda LH için 'izin verilmez, OH1 kullanın', OH1 90, OH2 180, OH3 270, OH4 için 'izin verilmez, HHP1 kullanın', HHP1-HHP3 için 325 m².

Hidrolik hesapta yoğunluk hangi sprinklerlerden ölçülür?

Madde 13.4.1 (EN s.98): deşarj yoğunluğu, birbirine en yakın dört sprinklerden gelen litre/dakika cinsinden toplam debinin, bu dört sprinklerin kapladığı metrekare cinsinden alana bölümü olarak alınır. Açık bağlantılı sprinkler sayısı dörtten az ise, herhangi bir sprinklerden gelen debinin en düşük değerinin o sprinklerin kapladığı alana bölümü alınır.

Operasyon alanının biçimi ne olmalıdır?

Madde 13.4.3 (EN s.99-100) biçimi konuma göre ayırır: hidrolik olarak en elverişsiz konumda alan mümkün olduğunca dikdörtgen ve sprinkler yerleşimine göre simetrik olmalıdır; hidrolik olarak en elverişli konumda ise mümkün olduğunca kareye yakın olmalıdır. Ayrım yaş/kuru sistem ayrımı değil, elverişsiz/elverişli konum ayrımıdır.

Gridli sistemlerde 1,2 x karekök kuralı nedir?

Madde 13.4.3.1 c) (EN s.100): diğer bütün gridli konfigürasyonlarda alanın uzak kenarı, range borulara paralel L uzunluğuna sahip olmalı ve L, operasyon alanının karekökünün 1,2 katından büyük veya ona eşit olmalıdır. Madde 13.4.3.1 b)'ye göre range boruların 6°'den dik eğimli bir çatının mahyasına paralel gittiği ya da 1,0 m'den derin kirişlerle oluşan baylar boyunca gittiği gridli konfigürasyonlarda bu katsayı 2'dir.

En elverişsiz sprinklerdeki asgari basınç kaç bardır?

Madde 13.4.4 (EN s.102): operasyon alanındaki bütün sprinklerler çalışırken, hidrolik olarak en elverişsiz konumdaki sprinklerdeki basınç, 13.4.1'de belirtilen yoğunluğu sağlamak için gerekenden ya da şu değerlerden hangisi yüksekse ondan az olmamalıdır: LH'te 0,70 bar; OH'ta 0,35 bar; raf içi sprinklerler hariç HHP ve HHS'te 0,50 bar; K115 raf içi sprinklerlerde 1,00 bar; K80 raf içi sprinklerlerde 2,00 bar.

Kaynakça

Kaynaklar & Uyarı

Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.

FS

Fatih Selvi

Makina mühendisi ve yazılım geliştirici. 16+ yıl mekanik tesisat ve yangın tesisatı deneyimi. NFPA 13/14/20/25 ve BYKHY uzmanı.