Kaynak: TS EN 12845-2:2025 (EN 12845-2:2024) Madde 4 (EN s. 6), Madde 5.1.1 (EN s. 7), Madde 6.5 (EN s. 35), Madde 6.7.1 ve 6.7.2 (EN s. 48, 55-56); TS EN 12845+A2:2026 Madde 11 (EN s. 66-69).
Isıtılmamış depoda ESFR sorusunun cevabı standartta tek cümledir ve sanılanın tersidir: ESFR kuru tesisat olmaz. Bu yazı, iki standardın ısıtılmamış alan hükümlerini olduğu gibi aktarır.
Madde 4 ve Madde 6.5: ESFR yalnız yaş tesisat
- Madde 4 (EN s. 6): "ESFR sprinklerler yalnızca yaş tesisatlarda kullanılır. CMSA sprinklerler yaş ve kuru tesisatlarda kullanılabilir."
- Madde 6.5 (EN s. 35): "Bu ESFR konseptinin kuru tesisat seçeneği yoktur. Dry pendent ESFR kullanıldığında tesisat yaş tesisat sayılır."
Yani ısıtılmamış hacimde ESFR koruması, kuru borulu bir tesisat kurarak değil, yaş tesisatın ısıtılmamış kısmını çözerek sağlanır. Standardın verdiği çözüm dry pendent sprinkler ve propilen glikoldür.
Propilen glikol ile antifriz koruması (Madde 6.5)
| Şart | Değer |
|---|---|
| Asgari k-faktörü | 320 |
| Ön karışımlı antifriz çözeltisi | Hacimce en çok %30 glikol; sprinkler sistemleri için özel olarak üretilmiş |
| Borulama düzeni | Ağaç tipi (tree) |
| Koşullu üst sınır | Aynı K320 ve daha büyük sistemlerde, suyun 60 s içinde bir sprinklere ulaştığı kanıtlanırsa hacimce %40'a kadar |
| 60 s sonrası | Hacimce en çok %5 glikol bulunabilir |
| Hidrolik hesap | Talep, yaş tesisat esasına göre hesaplanır |
EN 12845 tarafında antifriz genel hükmü Madde 11.1.2.2'dedir (EN s. 66): bir boru kesimindeki sprinkler sayısı 20'yi, tek kontrol vana setinde ikiden fazla antifriz kesimi varsa toplam sprinkler sayısı 100'ü aşamaz; çözeltinin donma noktası mahallin beklenen asgari sıcaklığının altında olur; özgül ağırlık uygun bir hidrometre ile kontrol edilir; suyun kirlenmesini önlemek için geri akış önleyici takılır.
CMSA tarafı: kuru tesisat mümkündür
- Madde 5.1.1 (EN s. 7): CMSA pendent, dry pendent veya upright sprinklerler prEN 12259-15'e uygun olur; kuru CMSA sistemlerinde yalnız dry pendent ve upright sprinkler kullanılır. NOT 2 (EN s. 8): CMSA tipik olarak 68 °C ile 74 °C anma çalışma sıcaklığına sahiptir; kuru sistemlerde ise genellikle 141 °C'dir.
- Madde 6.7.1 (EN s. 48): kuru CMSA tasarımında su iletim süresi, tasarım tablosunda aksi belirtilmedikçe 4 sprinkler çalışırken 40 s'dir.
- Madde 6.7.2 (EN s. 55-56): upright, standart tepkili, 141 °C anma sıcaklıklı tavan seviyesi CMSA sprinklerleri, uç (ağaç tipi) kuru borulu veya benzeri bir sistemde kullanılır. Gridli veya looplu sistemler kullanılamaz. Pre-action veya kilitlemeli sistemler kullanıldığında, sistemi tetiklemek için ısı algılaması olarak doğrusal ısı algılama (LHD) kullanılır; hat, sprinklerlerle aynı algılama desenini elde edecek şekilde kol borularının etrafına döşenir. Bu düzende LHD, havalandırmayı kapatmak için de kullanılabilir.
Tablo 21 (EN s. 55) kuru borulu özel CMSA tavan tasarımlarını verir ve her satırda azami su iletim süresi (20, 25, 30 veya 60 s) ile sistem süresi (90 veya 120 dk) sütunları bulunur. Örnekler: HHS1, depolama 10,7 m, tavan 12,2 m, koridor 1,8 m, K360 veya K480 ile 12 sprinkler @ 3,5 bar, su iletimi 20 s, süre 90 dk; aynı satırda koridor 1,2 m ise K360 ile 24 sprinkler @ 1,0 bar, su iletimi 25 s, süre 120 dk.
EN 12845 tarafı: tesisat tipleri ve donma
Yaş tesisat ve don koruması
- Madde 11.1.1 (EN s. 66): yaş borulu tesisatlar yalnızca tesisatta donma hasarı ihtimalinin bulunmadığı ve ortam sıcaklığının 95 °C'yi aşmayacağı mahallere kurulur.
- Madde 11.1.2.1: donmaya maruz kalabilecek bölümler antifriz sıvısı, elektrikli ısıtma bandı veya tali kuru borulu ya da alternatif uzantı ile korunabilir.
- Madde 11.1.2.3: ısıtma bandında çift eleman, her birinin tek başına boruyu en az 4 °C'de tutabilmesi, ayrı devrelerden izleme ve anahtarlama, en az 25 mm Euroclass A1 veya A2 yalıtım ve su geçirmez kaplama, azami 10 W/m güç.
- Madde 8.1.3 (EN s. 42): besleme borusu ve kontrol vana seti asgari 4 °C'de tutulur.
- Madde 10.3.3 (EN s. 58): pompa seti bölmesi elektrik tahrikli setlerde 4 °C, dizel tahrikli setlerde 10 °C ve üzerinde tutulur.
- Madde 20.2.2.6 (EN s. 120): haftalık rutinde donmayı önleyen ısıtma sistemleri doğru işlev açısından kontrol edilir.
Kuru borulu tesisat
Madde 11.2.1 (EN s. 67): kuru borulu tesisatlar normalde kuru alarm vanasının mansabında basınç altında hava veya inert gaz, membaında basınç altında su ile doludur. Borulamadaki basıncı korumak için kalıcı bir hava veya inert gaz beslemesi tesis edilir ve tesisat alarm vanası tedarikçisinin tavsiye ettiği basınç aralığında basınçlandırılır. Kuru borulu tesisatlar yalnızca donma hasarı ihtimali bulunan veya sıcaklığın 70 °C'yi aştığı yerlere (örneğin kurutma fırınları) kurulur.
Standart burada sayısal bir hava basıncı, su basıncı veya hava/su oranı vermez; ölçüt tedarikçinin aralığıdır.
Madde 11.2.2 (EN s. 67): tek bir sprinklerin açılması ile suyun deşarjı arasındaki azami süre Tablo 18'deki değeri aşamaz; test, Madde 15.5.2'deki uzak test vanası ile yapılır.
Tablo 18: Azami su iletim süresi, kuru ve alternatif tesisatlar
| LH | OH ve HH |
|---|---|
| 90 s | 60 s |
Aynı madde, suyun ilk çalışan sprinklerlere ulaşmasındaki gecikme sistemin etkinliğini ciddi biçimde bozabileceği için kuru ve alternatif tesisatların HHS uygulamalarında kullanılmamasını kuvvetle tavsiye eder. NOT: deneyimler, hızlandırıcı (accelerator) ile LH veya OH'ta 4 m³'ü, HH'de 3 m³'ü aşmayan bir hacmin 11.2.2 şartlarını sağlamasının beklendiğini göstermiştir.
Alternatif ve pre-action tesisatlar
Madde 11.3.1 (EN s. 68): alternatif tesisatlar ya bir alternatif alarm vanası ya da yaş alarm vanası ile kuru alarm vanasından oluşan bileşik bir set içerir. Kış aylarında alarm vanasının mansabındaki borulama basınç altında hava veya inert gaz, membaı su ile doludur; yılın diğer zamanlarında sistem yaş borulu tesisat olarak çalışır. Azami su iletim süresi yine Tablo 18'e tabidir.
Madde 11.4.1 (EN s. 68): pre-action tesisatlar iki tiptir.
- Tip A: Kontrol vana seti otomatik yangın algılama sistemi ile devreye girer, sprinklerlerin çalışmasıyla girmez. Hava veya inert gaz basıncı sürekli izlenir; acil durumda pre-action vanasını devreye sokabilmek için uygun bir konuma en az bir hızlı açılan manuel vana takılır. Algılama sisteminde arıza hâlinde tesisat sıradan kuru borulu sistem gibi çalışır. NOT: Tip A yalnız kazara su deşarjının önemli hasar verebileceği alanlarda tavsiye edilir.
- Tip B: Kontrol vana seti hem otomatik yangın algılama sistemi hem de sprinklerlerin çalışmasıyla devreye girer. Dedektörlerin tepkisinden bağımsız olarak borulamadaki basınç düşüşü alarm vanasını açar.
Standart metninde single interlock, double interlock veya non-interlock terminolojisi bulunmaz.
Madde 11.4.1.4 (EN s. 68-69): Bir sprinkler sisteminde birden fazla pre-action tesisat varsa, birden fazlasının eşzamanlı çalışıp çalışamayacağını belirlemek üzere bir risk değerlendirmesi yapılır. Eşzamanlı dolum olabilecekse: depolanan su beslemelerinin hacmi toplam pre-action tesisatların hacmi kadar artırılır ve birden fazla pre-action tesisatın tetiklenmesi ile söz konusu tesisatlardaki herhangi bir uzak test vanasından su deşarjı arasındaki süre 60 s'yi aşamaz.
Tali kuru veya alternatif uzantı
Madde 11.5 (EN s. 69): Tali uzantılar 11.2 ve 11.3'e uygun olur, ancak sınırlı kapsamlıdır ve normal yaş tesisatlara uzantı oluşturur. Yalnız şu iki durumda kurulur: aksi hâlde yeterince ısıtılan bir binada donma hasarı ihtimali bulunan küçük alanlarda yaş borulu tesisata kuru veya alternatif uzantı; soğuk hava depolarında ve yüksek sıcaklıklı fırın ya da ocaklarda yaş veya alternatif tesisata kuru uzantı. Bir uzantıdaki sprinkler sayısı 100'ü, tek kontrol vana seti ikiden fazla uzantıyı kontrol ediyorsa toplam sayı 250'yi aşamaz.
Kuru sistemlerde borulama ayrıntıları
- Madde 12.1.3 (EN s. 70): dry pendent sprinkler kullanılan hâller dışında, kuru borulu, alternatif ve pre-action tesisatlardaki sprinklerler upright olur; upright sprinklerin yoke kolları boruya paralel takılır.
- Madde 17.1.2 (EN s. 111): kuru, alternatif veya pre-action tesisatlar için galvanizli çelik tercih edilmelidir.
- Madde 17.1.8 (EN s. 112): kuru, alternatif ve pre-action tesisatlarda range boruları dağıtım borusuna doğru en az %0,4, dağıtım boruları drenaj vanasına doğru en az %0,2 eğimli olur.
- Madde 19.1.1.1 (EN s. 117): kuru borulama en az 2,5 bar basınçta en az 24 saat pnömatik olarak test edilir; 24 saatte 0,15 bar'dan büyük basınç kaybı düzeltilir.
- Madde 20.2.2.2 a) (EN s. 119): kuru, alternatif ve pre-action tesisatlarda borulamadaki basınç haftada 1,0 bar'dan hızlı düşmemelidir.
- Madde 20.3.3.2 (EN s. 121): kuru alarm vanalarının, hızlandırıcıların ve exhauster'ların hareketli parçaları altı ayda bir tedarikçinin talimatlarına göre çalıştırılır. NOT: alternatif tesisatların bu şekilde test edilmesi gerekmez, çünkü yılda iki kez yaştan kuruya ve kurudan yaşa geçiş sonucu zaten çalıştırılmış olurlar.
Sık Sorulan Sorular
ESFR kuru borulu tesisat olarak kurulabilir mi?
Hayır. TS EN 12845-2:2025 Madde 4 (EN s. 6) açıktır: ESFR sprinklerler yalnızca yaş tesisatlarda kullanılır. Madde 6.5 (EN s. 35) bunu tekrarlar: bu ESFR konseptinin kuru tesisat seçeneği yoktur ve dry pendent ESFR kullanıldığında tesisat yaş tesisat sayılır. CMSA sprinklerler ise yaş ve kuru tesisatlarda kullanılabilir; kuru CMSA sistemlerinde yalnız dry pendent ve upright sprinkler kullanılır (Madde 5.1.1, EN s. 7).
ESFR'de antifriz kullanılabilir mi?
Evet, sınırlarla. Madde 6.5 (EN s. 35): propilen glikollü tasarımlara, k-faktörünün 320'den küçük olmaması, ön karışımlı antifriz çözeltisinin hacimce %30 glikolü aşmaması, çözeltinin sprinkler sistemleri için özel olarak üretilmiş olması ve ağaç tipi borulama kullanılması şartıyla izin verilir. Aynı K320 ve daha büyük sistemlerde, suyun 60 saniye içinde bir sprinklere ulaştığı kanıtlanırsa glikol derişimi hacimce %40'a kadar çıkarılabilir; 60 saniyeden sonra hacimce %5'ten fazla glikol bulunamaz. Talep için hidrolik hesap yaş tesisat esasına dayanır.
Kuru ve alternatif tesisatta azami su iletim süresi nedir?
TS EN 12845+A2:2026 Tablo 18 (EN s. 67): tek bir sprinklerin açılması ile suyun deşarjı arasındaki azami süre LH'de 90 saniye, OH ve HH'de 60 saniyedir. Test, Madde 15.5.2'de belirtilen uzak test vanası ile yapılır. Aynı madde, kuru ve alternatif tesisatların HHS uygulamalarında kullanılmamasını kuvvetle tavsiye eder. TS EN 12845-2:2025 tarafında kuru CMSA için su iletim süresi Madde 6.7.1'e göre 4 sprinkler çalışırken 40 saniyedir, tasarım tablosunda aksi belirtilmedikçe; Tablo 21'de 20, 25, 30 ve 60 saniyelik değerler görülür.
EN 12845 pre-action tesisatları nasıl sınıflandırır?
TS EN 12845+A2:2026 Madde 11.4.1 (EN s. 68) iki tip tanımlar. Tip A: kontrol vana seti otomatik yangın algılama sistemi ile devreye girer, sprinklerlerin çalışmasıyla girmez; hava veya inert gaz basıncı sürekli izlenir, acil durumda pre-action vanasını devreye sokacak en az bir hızlı açılan manuel vana bulunur ve algılama sisteminde arıza hâlinde tesisat sıradan kuru borulu sistem gibi çalışır. Tip B: kontrol vana seti hem otomatik algılama hem de sprinklerlerin çalışması ile devreye girer; dedektörlerin tepkisinden bağımsız olarak borulamadaki basınç düşüşü alarm vanasını açar. Standart metninde single, double veya non-interlock terminolojisi bulunmaz.
Kuru tesisat hangi durumlarda kurulur?
TS EN 12845+A2:2026 Madde 11.2.1 (EN s. 67): kuru borulu tesisatlar yalnızca donma hasarı ihtimali bulunan veya sıcaklığın 70 °C'yi aştığı yerlere (örneğin kurutma fırınları) kurulur. Tesisat, kuru alarm vanasının mansabında basınç altında hava veya inert gaz, membaında basınç altında su ile doludur; basıncı korumak için kalıcı bir hava veya inert gaz beslemesi tesis edilir ve tesisat alarm vanası tedarikçisinin tavsiye ettiği basınç aralığında basınçlandırılır. Standart sayısal bir hava veya su basıncı değeri ya da hava/su oranı vermez.
Isıtılmamış alanda besleme borusu ve vana odası kaç derecede tutulur?
TS EN 12845+A2:2026 Madde 8.1.3 (EN s. 42): besleme borusu ve kontrol vana seti asgari 4 °C sıcaklıkta tutulur. Madde 10.3.3 (EN s. 58) pompa seti bölmesi için elektrik tahrikli pompa setlerinde 4 °C, dizel tahrikli pompa setlerinde 10 °C asgari sıcaklık ister. Madde 20.2.2.6 (EN s. 120) ise haftalık rutinde donmayı önleyen ısıtma sistemlerinin doğru çalışıp çalışmadığının kontrol edilmesini şart koşar.
Kaynakça
- TS EN 12845-2:2025 Madde 4 (EN s. 6), Madde 5.1.1 (EN s. 7) ve NOT 2 (EN s. 8)
- TS EN 12845-2:2025 Madde 6.5 (EN s. 35)
- TS EN 12845-2:2025 Madde 6.7.1 (EN s. 48)
- TS EN 12845-2:2025 Tablo 21, Madde 6.7.2 (EN s. 55-56)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 8.1.3 (EN s. 42), Madde 10.3.3 (EN s. 58)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 11.1.1, 11.1.2.1, 11.1.2.2, 11.1.2.3 (EN s. 66)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 11.2.1, 11.2.2, Tablo 18 (EN s. 67)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 11.3.1, 11.4.1.2, 11.4.1.3 (EN s. 68)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 11.4.1.4, 11.5 (EN s. 68-69)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 12.1.3 (EN s. 70)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 17.1.2 (EN s. 111), Madde 17.1.8 (EN s. 112)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 19.1.1.1 (EN s. 117)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 20.2.2.2, 20.2.2.6 (EN s. 119-120), Madde 20.3.3.2 (EN s. 121)
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.