Standart bir sprinkler sisteminde yalnız ısıyı gören başlıklar açılır. Baskın (deluge) sistemde ise bütün başlıklar açıktır: algılama vanayı açtığında hattaki her sprinkler veya nozul birlikte su verir (NFPA 13-2025, 3.3.224.3). Bu yazı tasarım kararlarını, yani yoğunluk, debi, su süresi, algılama ve köpük seçimini madde numaralarıyla ele alır. Kaynaklar NFPA 15-2022, NFPA 13-2025, NFPA 11-2024, NFPA 25-2026, NFPA 30-2024 ve NFPA 409-2016'dır.
Deluge Nasıl Çalışır?
Sistemde açık sprinkler veya açık nozul kullanılır, termal eleman yoktur ve vananın arkasındaki boru normalde kurudur. Korunan alandaki algılama çalışınca baskın vanası (deluge valve) açılır, su boruyu doldurarak bütün başlıklara ulaşır. Boru önce dolduğu için suyun gelişi bir süre alır. NFPA 15 etkili spreyin gecikmeden başlamasını ister (7.1.6) ve çoğu tesis için 30 saniyeyi işaret eder (A.7.1.6).
Nerede Kullanılır?
Standartlar çoğu zaman yeri kendileri seçmez. NFPA 11, köpüklü su sisteminin nerede gerektiğini NFPA 30 ve NFPA 409 gibi kullanım standartlarına bırakır (6.1.1). Kitaplarda doğrudan karşılığı olan başlıca uygulamalar:
- Uçak hangarı: NFPA 409'a göre Grup I hangarda köpüklü su deluge, izin verilen üç seçenekten biridir (6.1.1). Kapı veya kuyruk yüksekliği 8,5 m'yi ya da tek yangın alanı 3.716 m²'yi aşan hangarlar bu gruba girer (4.1.1).
- Rafineri ve petrokimya proses alanı: Kitaplar bu tesisler için ayrı bir bölüm vermez, koruma ekipman bazında kurulur. NFPA 15 pompa ve kompresörleri (7.3.2), kapları (7.4.2), taşıyıcı çeliği ve kablo tavalarını (7.4.3) ayrı ayrı ele alır.
- Trafo: Sprey, trafoyu ve zemini birlikte kapsar (NFPA 15, 7.4.4.3).
- Yanıcı sıvı tankı: NFPA 15 dış yüzey için maruziyet korumasını tanımlar (7.4.2). NFPA 30, dört koşul birlikte sağlandığında NFPA 11 veya NFPA 15'e göre bir sistemin kurulmasını ya da hazır bulundurulmasını ister (22.8.1).
- Bant konveyör: Sprey bandın iki yüzünü ve üzerindeki yükü kapsar; algılama, bandı ve besleme tarafını durduracak şekilde makineye bağlanır (NFPA 15, 7.2.3.1.3, 7.2.3.3.1).
Baskın Vanası ve Açma Yöntemleri
NFPA 13 vanayı diyaframlı, pnömatik ve hidrolik diye ayrı tiplere bölmez. Tanıma göre vanayı hidrolik basınç, mekanik bir düzenek üzerinden kapalı tutar; tanımın saydığı parçalar arasında diyafram ve mandal da vardır. Açma düzeneği basıncı düşürünce vana açılır (3.3.243.5.3). Yani diyafram vananın iç yapısıyla, pnömatik ve elektrikli sözcükleri ise açma düzeneğiyle ilgilidir.
- Elektrikli açma: Dedektör veya panel solenoidi çalıştırır. Düzenek, arızası bildirilecek şekilde sürekli enerjili ya da tam denetimli olur (NFPA 15, 6.5.3.1). Çalıştırıcı sökülürse panelde sesli ve görsel uyarı oluşur (NFPA 13, 8.3.1.3).
- Pnömatik veya hidrolik açma: Pilot sprinkler veya sabit sıcaklık elemanı çalışınca pilot hat vanayı serbest bırakır (NFPA 15, 3.3.17). Arıza, sistemi çalıştırmıyorsa mutlaka bildirilir (6.5.3.2).
- El ile açma: Vana, algılamadan ve sprinklerlerden bağımsız bir el düzeneğine sahip olur (NFPA 13, 8.3.1.4). Düzeneğin işlevi tabelayla belirtilir (8.3.3.3).
Vana kurulumu ve devreye alma: Vana, trim, test adımları ve bakım çizelgesi için Deluge Vana Sistemi rehberine bakın. Tank soğutması için Tank Dış Soğutma Hesabı aracını kullanabilirsiniz.
Algılama Sistemi
Algılama türü tehlikeye uygun olmalı ve yetkili makamca onaylanmalıdır (NFPA 13, 8.10.1.1). Sistem, deluge'un koruduğu bütün alanlara hizmet eder (8.10.1.3) ve otomatik denetlenir (8.3.3.1). NFPA 15 seçimi NFPA 72'ye ve saha koşullarına bağlar (6.5.2.1).
| Algılama | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Sabit sıcaklık, ısı artış hızı | Açık havada listeli aralık en az %50 azaltılır | NFPA 15, 6.5.2.3.1 |
| Pilot sprinkler, kapalı alan | Yatay aralık en çok 3,7 m | NFPA 15, 6.5.2.4.3 |
| Pilot sprinkler, açık hava | İlk kot ve kotlar arası en çok 5,2 m, yatay aralık en çok 2,5 m (belirli koşullarda 3 m) | NFPA 15, 6.5.2.4.7–6.5.2.4.9 |
| Alev (ışınım algılayan) | Yer ve aralık, listelemesine ve üretici önerisine göre | NFPA 15, 6.5.2.8 |
| Yanıcı gaz | Tipik ilk alarm alt yanma sınırının %10–25'i, sistemi açma %25–65'i | NFPA 15, A.6.5.2.7 |
| Hangar, köpüklü su deluge | Isı artış hızı, sabit sıcaklık veya oran dengeli dedektör; her sistem için içeride ve dışarıda el istasyonu | NFPA 409, 6.2.8.2.1, 6.2.8.2.2 |
Çapraz bölgeleme (cross-zoning): NFPA 15'in ek bilgi bölümü, yanıcı gaz dedektörlerinde istemeden açılmayı azaltmak için sistemi iki veya daha fazla dedektörün yüksek alarmına bağlamayı anar (A.6.5.2.7). Bu bir öneridir, zorunlu hüküm değildir. Ayrıca her yerde uygulanamaz: buhar azaltma sisteminde başka bir algılama da kullanılsa gaz dedektörü sistemi tek başına açabilmelidir (7.5.7.1). İkinci dedektörü beklemek açılmayı geciktirebileceği için bu kararı tehlike analizi içinde verin.
Tasarım Kriterleri
Yoğunluk
Deluge için tek bir yoğunluk yoktur; değer korunan ekipmana ve tasarım amacına göre değişir. NFPA 15'in net debi olarak verdiği değerlerde rüzgâr ve nozul açısı kayıpları düşülmüş kabul edilir (3.3.15). Maruziyet değerlerinde ayrıca 2,0 L/dk·m² güvenlik payı vardır (A.7.4.1).
| Uygulama | L/dk·m² | gpm/ft² | Madde |
|---|---|---|---|
| Söndürme, genel aralık (test veya benzer deneyime dayalı) | 6,1 – 20,4 | 0,15 – 0,50 | NFPA 15, 7.2.1.3, 7.2.1.3.1 |
| Pompa ve kompresör | 20,4 | 0,50 | NFPA 15, 7.3.2 |
| Yanıcı sıvı havuz yangını kontrolü | 12,2 | 0,30 | NFPA 15, 7.3.3 |
| Tank ve kap dış yüzeyi | 10,2 | 0,25 | NFPA 15, 7.4.2.1 |
| Trafo (zemin için ayrıca 6,1) | 10,2 | 0,25 | NFPA 15, 7.4.4.3.1, 7.4.4.3.2 |
| Bant konveyör | 10,2 | 0,25 | NFPA 15, 7.2.3.3.2 |
| Köpüklü su sistemi, genel alt sınır | 6,5 | 0,16 | NFPA 11, 6.5.2.2.1 |
| Grup I hangar, köpüklü su, hava emişli cihaz (protein, fluoroprotein, AFFF) | 8,1 | 0,20 | NFPA 409, 6.2.2.12 |
| Grup I hangar, köpüklü su, hava emişsiz cihaz (AFFF) | 6,5 | 0,16 | NFPA 409, 6.2.2.13 |
| Grup II hangar, köpüklü su, hava emişli cihaz | 6,5 | 0,16 | NFPA 409, 7.1.1 |
Tablo özettir. Çelik ve kablo tavası dahil tam liste rehberdedir. NFPA 409 değerleri elimizdeki 2016 baskısındandır; projede yürürlükteki baskıyı kontrol edin.
Debi
Kitaplarda deluge pompası için hazır bir debi aralığı yoktur. Bütün başlıklar birlikte su verdiği için ön değer, yoğunluk ile korunan alanın çarpımıdır. Kesin sonuç için sistem hidrolik olarak hesaplanır (NFPA 13, 8.3.3.2, 19.4). Sınırları belirleyen maddeler şunlardır:
- Tek sistem birden fazla yangın alanını korumaz (NFPA 15, 7.1.10.1). Ek bilgi bölümü büyük sistemleri 9.463–11.355 L/dk (2.500–3.000 gpm) ile sınırlamayı önerir (A.7.1.10.1).
- Aynı anda çalışacak sistem sayısı; yanan sıvı ve sıcak gaz akışı, gaz algılamayla açılma ve el ile açma ihtimali gibi etkenlerle belirlenir (NFPA 15, 7.1.10.2). Toplam debi mevcut suyu aşamaz (7.1.10.3).
- Hangarda bir deluge sistemi en çok 1.394 m² alan korur (NFPA 409, 6.2.2.2). Su temini, herhangi bir noktadan 30 m yarıçapa giren perdeli alanların bütün sistemleri çalışıyor kabul edilerek hesaplanır (6.2.10.2.1).
Örnek: 1.394 m²'lik tek bir hangar sistemi, 8,1 L/dk·m² ile yaklaşık 11.290 L/dk ister. Bu yalnız bir sistemin yoğunluk debisidir. Birlikte çalışan sistemler hesaba eklenir; aynı su temini dış hortum akışlarını da besliyorsa 1.893 L/dk (500 gpm) pay alınır (NFPA 409, 6.2.10.6).
Su süresi
Bütün deluge sistemleri için geçerli tek bir süre yoktur:
| Durum | Süre | Madde |
|---|---|---|
| Maruziyet koruması (tank, kap, yapı) | Sabit dakika yok, beklenen yangın süresi kadar; birkaç saat gerekebilir | NFPA 15, 7.4.1, A.7.4.1 |
| Yanma kontrolü | Malzeme tükenene, sızıntı kesilene veya yangın söndürülene kadar | NFPA 15, 7.3.1.1 |
| Trafo ve bant konveyör | Tasarım debisi + 946 L/dk hortum, en az 1 saat | NFPA 15, 7.4.4.3.6, 7.2.3.1.4 |
| Grup I hangar, köpüklü su deluge | En az 60 dakika; ek koruma sistemi kurulan hangarda toplam en az 45 dakika. Kanat alanı 279 m²'yi aşan uçak barındıran hangarda ek koruma zorunludur | NFPA 409, 6.2.10.2.2, 6.2.10.3, 6.2.3.1 |
| Köpük çözeltisi boşaltımı | 10 dakika; debi asgarinin üstündeyse orantılı azalır, en az 7 dakika | NFPA 11, 6.5.2.3 |
Köpüklü Su Baskın Sistemi (NFPA 11 Bölüm 6)
Su spreyi yanıcı sıvı yangınlarında da kontrol ve maruziyet koruması sağlayabilir; söndürme ise sıvının özelliklerine bağlıdır (NFPA 15, 1.3.2, 4.1, A.4.1). Hedef sıvı yangınını söndürmekse köpüklü su baskın sistemi (foam-water deluge) gündeme gelir. Bu sistem iki boyutlu yanıcı sıvı tehlikeleri için uygundur (NFPA 11, 6.1.3.2). Eski NFPA 16'nın hükümleri 2021 baskısında NFPA 11'in 6. bölümüne taşınmıştır.
- Konsantre: Ürün, kullanım amacı için listeli olmalıdır (6.4.1.1). Suda çözünen ve polar sıvılarda yalnız alkol tipi köpük kullanılır (6.1.3.4, 4.3.1.2.1). AFFF genellikle %1, %3 veya %6 oranında karıştırılır (3.3.11.2). Flor içermeyen köpükte uygulama debisi için Ek H ve üretici önerisine bakılır (6.5.2.2.1.1).
- Oranlama: Membranlı veya membransız basınçlı oranlayıcı ve pompa çevresi oranlayıcı, Bölüm 4.5'in izin verdiği yöntemlerdendir.
- Boşaltma sonrası: Köpük bitince sistem elle kapatılana kadar su vermeye devam eder (6.2.3.2).
- Algılama: NFPA 15'e göre yapılır (6.4.9.1). Otomatik açmaya ek olarak el ile açma bulunur (6.2.1.1).
- Sınırlar: Köpük; LPG gibi sıvılaştırılmış veya basınçlı gazlarda ve metal sodyum gibi suyla şiddetli tepkimeye girenlerde etkili değildir (6.1.3.3). Akıntının su kaynaklarını ve arıtmayı kirletme ihtimali de değerlendirilir (6.1.3.5).
Yaygın Hatalar
- Yoğunluğu tek sayı sanmak: Aynı tesiste pompa 20,4, tank 10,2, yatay çelik 4,1 L/dk·m² isteyebilir (NFPA 15, 7.3.2, 7.4.2.1, 7.4.3.1).
- Debiyi tek sisteme göre hesaplamak: Yangının yayılma yolu birden çok sistemi açabilir. Bu olasılık su temini hesabına girmelidir (NFPA 15, 7.1.10.2).
- Yanlış açılmayı düşünmemek: Dedektör seçiminde yağış, elektromanyetik girişim ve yangın dışı sıcaklık değişimi de değerlendirilir (NFPA 15, 6.5.2.1). Vananın son açılma tarihini, açılma süresini ve testi yapanı da NFPA 25'e göre kayıt altında tutun (13.4.4.2.12).
- Denetimi atlamak: Elektrikli, pnömatik ve hidrolik düzeneklerde arıza mutlaka bildirilmeli ya da sistemi çalıştırmalıdır (NFPA 15, 6.5.3.1, 6.5.3.2).
- Donmayı göz ardı etmek: Boru tamamen boşaltılabilecek şekilde kurulur, suyun kaldığı dönüşlere yardımcı tahliye konur (NFPA 15, 6.3.3.1, 6.3.3.8.1). Vana odası kalıcı ısıtmayla en az 4 °C'de tutulur (6.3.4.1, 6.3.4.2). Su dolu besleme hatları yalıtım veya ısı sağlayan başka bir yöntemle korunur (6.3.4.3).
- Boşalan suyu unutmak: Yanıcı sıvı bulunan yerde su, yangını yaymayacak şekilde uzaklaştırılır veya tutulur (NFPA 15, 4.4).
Sonuç
Deluge tasarımında kitaplardan kopyalanacak tek bir yoğunluk, debi veya süre yoktur. Önce korunan ekipman ve tasarım amacı belirlenir, yoğunluk ona göre seçilir, debi aynı anda çalışacak sistemlerden hesaplanır, süre de ilgili maddeden alınır. Son karar tehlike analizi ve yetkili makamındır.
Sık Sorulan Sorular
Deluge sistemi standart sprinkler sisteminden nasıl farklıdır?
Deluge sisteminde sprinkler veya nozullar açıktır ve boru normalde kurudur. Korunan alandaki algılama vanayı açınca su hattaki bütün başlıklardan birlikte boşalır (NFPA 13-2025, 3.3.224.3). Standart sistemde ise yalnız ısıyı gören başlıklar açılır.
Deluge sisteminde çapraz bölgeleme zorunlu mu?
Hayır. NFPA 15-2022'nin ek bilgi bölümü, yanıcı gaz dedektörlerinde istemeden açılmayı azaltmak için iki veya daha fazla dedektörün yüksek alarmını koşul koşmayı bir seçenek olarak anar (A.6.5.2.7). Buhar azaltma sisteminde ise gaz dedektörü sistemi tek başına açabilmelidir (7.5.7.1).
Yanıcı sıvı yangınlarında deluge için köpüklü su şart mı?
Her zaman değil. Su spreyi kontrol ve maruziyet koruması sağlayabilir (NFPA 15-2022, 1.3.2, 4.1). Hedef sıvı yangınını söndürmekse NFPA 11-2024 Bölüm 6'daki köpüklü su sistemi gündeme gelir; nerede gerektiğini NFPA 30 ve NFPA 409 gibi kullanım standartları belirler (6.1.1). Konsantre, kullanım amacı için listeli olmalı (6.4.1.1), suda çözünen sıvılarda alkol tipi köpük kullanılmalıdır (6.1.3.4).

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.
SprinkCalc'i App Store'dan indir
MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü
Sprinkler, yangın pompası ve temiz gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.
MEP Calc'i App Store'dan indirTemel kaynaklar: NFPA 15-2022, NFPA 13-2025 (3.3.224.3, 8.3, 8.10), NFPA 11-2024 (Bölüm 4.5 ve Bölüm 6), NFPA 30-2024 (22.8.1), NFPA 409-2016 (Bölüm 4, 6 ve 7), NFPA 25-2026 (13.4.4).