Yangın kapısı, kapalı tutulduğunda duman, ısı ve alev geçişine belirli bir süre direnecek nitelikteki kapı, kapak veya kepengi ifade eder (BYKHY Madde 4/şş). Tanımdaki belirleyici ifade "kapalı tutulduğunda"dır. Açık bırakılmış bir kapı, üzerindeki etiketten bağımsız olarak tanımın dışına düşer ve arkasındaki duvarın dayanımını işlevsiz hale getirir.
Yönetmelik kapı konusunu tek maddede toplamaz: ölçüler ve donanım Madde 47'de, merdiven ve hol ayrımı Madde 38 ile Madde 34'te, boşluk kuralı Madde 25/2'de, duman sızdırmaz kapı detayları Madde 50/6'dadır.
Ölçüler ve temel donanım: Madde 47
Kaçış yolu kapılarının en az temiz genişliği 80 cm'den ve yüksekliği 200 cm'den az olamaz; kaçış yolu kapılarında eşik olmaması gerekir; dönel kapılar ile turnikeler çıkış kapısı olarak kullanılamaz (BYKHY Madde 47/1).
Kapının açılma yönü kullanıcı sayısına bağlanmıştır: kullanıcı yükü 50 kişiyi aşan mekânlardaki çıkış kapılarının kaçış yönüne doğru açılması şarttır; kaçış yolu kapılarının el ile açılması ve kilitli tutulmaması gerekir (BYKHY Madde 47/2).
Temiz genişlik tanımı da metindedir: tek kanatlı kapıda ölçü, kapı kasası ile 90 derece açılmış kanat yüzeyi arasındadır ve 80 cm'den az, 120 cm'den çok olamaz (BYKHY Madde 47/4).
Dayanım süreleri: kapı bulunduğu yere göre seçilir
| Kapının yeri | Gereksinim | Dayanak |
|---|---|---|
| Kaçış merdiveni ve yangın güvenlik holü kapısı, 4 kattan az kata hizmet | Duman sızdırmaz, en az 60 dakika | Madde 47/3 |
| Aynı kapı, bodrum katlara veya 4 kattan fazla kata hizmet | Duman sızdırmaz, en az 90 dakika | Madde 47/3 |
| Kaçış merdivenini ve yangın güvenlik holünü diğer bölümlerden ayıran kapı | En az 90 dakika, duman sızdırmaz (duvar en az 120 dakika) | Madde 38/3, Madde 34/2 |
| Yangın duvarındaki kaçınılmaz kapı | En az duvar direncinin yarı süresi, kendiliğinden kapanan, duman sızdırmaz | Madde 25/2 |
| Kazan dairesi çıkış kapıları | En az 90 dakika, duman sızdırmaz, kendiliğinden kapanabilir | Madde 54/5 |
| Yüksek binada düşey tesisat şaftı kapağı | En az 90 dakika, duman sızdırmaz (duvar en az 120 dakika) | Madde 25/3 |
| Mevcut yapılarda kaçış merdiveni kapısı | Yapı yüksekliği 30.50 m'den az ise 60 dakika, 30.50 m ve üstü ise 90 dakika | Madde 157/4 |
Tablodaki kural şudur: kapının sınıfı, kapının kendisinden değil bulunduğu sınırdan türer. Kazan dairesi bunun en net örneğidir; daire en az 120 dakika dayanıklı bölmelerle ayrılır (BYKHY Madde 54/2), çıkış kapıları en az 90 dakika dayanıklı, duman sızdırmaz ve kendiliğinden kapanabilir olur (BYKHY Madde 54/5) ve kapı kaçış merdivenine değil mutlaka bir ortak hol veya koridora açılır (BYKHY Madde 54/4). Ayrıntısını kazan dairesi 120 dakika yazısında ele aldım.
Kapı adedi ısıl kapasiteye bağlıdır: 50 kW ile 350 kW arasındaki kazan dairelerinde en az bir kapı, döşeme alanı 100 m2'nin üzerindeki veya ısıl kapasitesi 350 kW'ın üzerindeki kazan dairelerinde en az 2 çıkış kapısı olur ve kapılar olabildiğince birbirinin ters yönünde yerleştirilir (BYKHY Madde 54/5).
Kendiliğinden kapanma: takoz yerine tutucu
Kaçış merdiveni ve yangın güvenlik holü kapılarının kendiliğinden kapatan düzenekler ile donatılması ve itfaiyecilerin veya görevlilerin gerektiğinde dışarıdan içeriye girmelerine imkân sağlayacak şekilde olması gerekir (BYKHY Madde 47/3). Yangın duvarındaki kaçınılmaz boşluklarda da kapıların kendiliğinden kapanması ve duman sızdırmaz özellikte olması mecburidir (BYKHY Madde 25/2). Kendiliğinden kapanma, Ek-3/A'da ayrı bir sembolle (C) tanımlanan bir performans özelliğidir (BYKHY Madde 29/7-a).
İşletmede kapıların açık tutulmak istenmesi gerçek bir ihtiyaçtır. Yönetmelik bu ihtiyaca takozu değil kontrollü bir çözümü karşılık gösterir: duman sızdırmaz kapıların normal olarak kapalı durumda tutulması gerekir, ancak bu kapılar algılama sistemi yolu ile çalışan elektro-manyetik veya elektro-mekanik düzenekler ile otomatik olarak kapatılabiliyor ise açık durumda tutulabilir (BYKHY Madde 50/6-d).
Aynı fıkra grubu duman sızdırmaz kapının fiziksel özelliklerini de belirler: camlı kapılar hariç, alanı her bir kanat yüzey alanının en az %25'i değerinde net görüş sağlayan cam paneller konulur (BYKHY Madde 50/6-c); kanatların içinde yer aldığı boşluğu bütünüyle kapatması, kasaların duvar boşluğuna sıkıca yerleştirilmesi ve kanat ile döşeme arasındaki aralığın 4 mm'yi aşmaması gerekir (BYKHY Madde 50/6-ç).
4 mm'lik alt boşluk sınırı sahada hemen hiç ölçülmez; halı veya şap kalınlığı sonradan değiştiğinde kolayca aşılır.
Açma kuvveti ve kapı kolu kullanılmadan açılma
İki hüküm aynı sayıyı verir. Kapıların en çok 110 N kuvvetle açılabilecek şekilde tasarlanması gerekir (BYKHY Madde 47/6). Basınçlandırma tarafında ise hem basınçlı havanın hem de otomatik kapı kapatıcının kapı üzerinde yarattığı kuvveti yenerek kapıyı açmak için kapı koluna uygulanması gereken kuvvetin 110 Newtonu geçmemesi gerekir (BYKHY Madde 89/7).
Bu ikinci hüküm basınçlandırma tasarımındaki çelişkinin merkezindedir: sistem çalıştığında bütün kapılar kapalı iken basınç farkının en az 50 Pa, açık kapı durumunda en az 15 Pa olması şarttır (BYKHY Madde 89/5). Basınç yükseldikçe açma kuvveti artar; iki hüküm aynı anda sağlanmak zorundadır. Dengenin nasıl kurulduğunu basınçlandırma eşikleri yazısında ele aldım.
Kapı kolu tarafında da bir eşik vardır: merdivenden tabii zemin seviyesinde güvenlikli bir alana açılan bütün kaçış yolu kapıları ile bir kattaki kişi sayısının 100'ü geçmesi hâlinde kaçış merdiveni, kaçış koridoru ve yangın güvenlik holü kapıları, kaçış yönünde kapı kolu kullanılmadan açılabilecek şekilde düzenlenir (BYKHY Madde 47/5).
Mevcut yapılar için aynı eşik, donanımın adı verilerek tekrarlanır: bir kattaki kullanıcı sayısı 100'ü geçtiğinde kaçış merdiveni kapıları kapı kolu kullanılmadan, panik kollu veya benzeri bir düzenek ile açılabilmelidir (BYKHY Madde 157/4). Yani "panik bar" ticari addır; Yönetmeliğin ifadesi panik kollu düzenektir.
Dakika mı, EI sınıfı mı
BYKHY, kapı performansını dakika cinsinden ifade eder (Madde 47/3, Madde 38/3, Madde 25/2) ve dayanım sembollerini Ek-3/A'da R, E, I, W, M, C, S olarak tanımlar (BYKHY Madde 29/7-a). Yönetmelik metninde kaçış yolu kapıları için EI 60 veya EI 90 gibi bir sınıf gösterimi geçmez; yalnız Ek-3/B'de asansör kat kapıları için E 60 (yapı yüksekliği 51,50 m'den yüksek binalar) ve E 30 (daha alçak binalar) gösterimi kullanılır.
Piyasadaki kapı belgelerinde EI sınıfı ve Avrupa standart numaraları karşınıza çıkar; bunlar üretici beyanının dili olabilir, fakat Yönetmeliğin aradığı ifade dakika cinsinden dayanım ve duman sızdırmazlıktır. Yönetmeliğin atıf yaptığı standartlar sınırlıdır: yanıcılık sınıfları için TS EN 13501-1 ve TS EN 13501-5 (Ek-2/Ç), asansör kat kapıları için TS EN 81-58 ile Ek-3/B değerleri.
Pratik sonuç: projeye yalnız "EI 90" yazıp geçmeyin. "En az 90 dakika yangına dayanıklı ve duman sızdırmaz, kendiliğinden kapatan düzenekli kapı (BYKHY Madde 47/3)" yazın, ürün belgesini de eki olarak verin. Belgelendirme şemaları arasındaki farkları TSE, CE, UL, FM, LPCB ve VdS onay şemaları yazısında ele aldım.
Bakım, denetim ve işletme
Kaçış merdivenlerinin kullanıma uygun şekilde boş bulundurulmasından bina veya işyeri sahibi ve yöneticileri sorumludur (BYKHY Madde 38/4). Kapı kilitli tutulamaz (BYKHY Madde 47/2); bu, işletme denetiminde en sık karşılaşılan uygunsuzluktur.
Bir kapı kontrolünde kapanma hareketi ve kendiliğinden kapatan düzenek (Madde 47/3), kanat ile döşeme arasındaki 4 mm sınırı (Madde 50/6-ç), kaçış yönünde kilitsiz ve kapı kolu kullanılmadan açılabilirlik (Madde 47/2, 47/5), açma kuvvetinin 110 N'u aşmaması (Madde 47/6) ve tutuculu kapılarda alarmla bırakma (Madde 50/6-d) denetlenir.
Bu kontroller bir programa bağlanmalı ve kayıt altına alınmalıdır; düzenini muayene, test ve bakım rehberinde sistem bazında ele aldım. İşletme sorumluluk zincirini yangın güvenliği yönetimi, kapıların kaçış zincirindeki yerini kaçış yolları ve yangın merdivenleri yazısında anlattım.
Saha notu
Bir hastane katında yangın kapılarının tamamı doğru dayanım sınıfındaydı ve montajları düzgündü. Denetimde altı kapıdan beşi açık bulundu; sedye geçişi için hepsine takoz konmuştu. Personel yanlış bir şey yaptığını düşünmüyordu, çünkü sedyeyi tek başına iterek kapıyı açmak mümkün değildi.
Çözüm kapıyı değiştirmek değildi. Madde 50/6-d, algılama sistemine bağlı elektro-manyetik veya elektro-mekanik düzeneklerle otomatik kapanabilen kapıların açık tutulabileceğini zaten söylüyordu. Kapılara tutucu takıldı; kapılar gün boyu açık kaldı, alarmda kapandı.
Ders şudur: bir önlem işletmenin işini yapmasını engelliyorsa er ya da geç devre dışı bırakılır. Yönetmelik bu gerçeği görüp kontrollü açık tutmaya izin vermiştir; doğru mühendislik, ihlali gereksiz kılan çözümü kurmaktır.
Kontrol listesi
- Her kapının dayanım süresi, bulunduğu sınıra göre mi seçildi (Madde 47/3, 38/3, 34/2, 25/2, 54/5)?
- Temiz genişlik en az 80 cm, yükseklik en az 200 cm mi; tek kanat 80-120 cm aralığında mı (Madde 47/1, 47/4)?
- Kullanıcı yükü 50 kişiyi aşan mekânlarda kapı kaçış yönüne açılıyor mu (Madde 47/2)?
- Bir kattaki kişi sayısı 100'ü geçiyorsa kapı kolu kullanılmadan açılabiliyor mu (Madde 47/5, 157/4)?
- Açma kuvveti ölçüldü mü, 110 N altında mı (Madde 47/6, 89/7)? Basınçlandırmalı merdivende 50 Pa ve 15 Pa ile birlikte doğrulandı mı (Madde 89/5)?
- Kanat ile döşeme aralığı 4 mm'yi aşıyor mu (Madde 50/6-ç)? Cam panel alanı kanat yüzeyinin en az %25'i mi (Madde 50/6-c)?
- Sürekli açık tutulan kapılarda algılamaya bağlı tutucu var mı ve alarmda bırakıyor mu (Madde 50/6-d)?
- Kazan dairesi kapısı ortak hol veya koridora mı açılıyor (Madde 54/4)? Kapı sayısı ısıl kapasiteye uygun mu (Madde 54/5)?
- Kaçış merdivenleri ve önündeki alanlar boş ve kilitsiz mi (Madde 38/4, Madde 47/2)?
SSS
BYKHY'de yangın kapısı nasıl tanımlanır?
Yangın kapısı, bir yapıda kullanıcılar, hava veya nesneler için dolaşım imkânı sağlayan, kapalı tutulduğunda duman, ısı ve alev geçişine belirli bir süre direnecek nitelikteki kapı, kapak veya kepengi ifade eder (BYKHY Madde 4/şş). Tanımdaki belirleyici ifade kapalı tutulduğunda sözüdür; açık bırakılan kapı tanımın dışına düşer.
Kaçış merdiveni kapısı kaç dakika dayanıklı olmalı?
Kaçış merdiveni ve yangın güvenlik holü kapılarının duman sızdırmaz olması ve 4 kattan daha az kata hizmet veriyorsa en az 60 dakika, bodrum katlara ve 4 kattan daha fazla kata hizmet veriyorsa en az 90 dakika yangına karşı dayanıklı olması şarttır (BYKHY Madde 47/3). Kaçış merdivenleri yangına en az 120 dakika dayanıklı duvar ve en az 90 dakika dayanıklı duman sızdırmaz kapı ile diğer bölümlerden ayrılır (BYKHY Madde 38/3).
Yangın kapısı açık bırakılabilir mi?
Kaçış merdiveni ve yangın güvenlik holü kapılarının kendiliğinden kapatan düzeneklerle donatılması gerekir (BYKHY Madde 47/3). Duman sızdırmaz kapıların normal olarak kapalı durumda tutulması gerekir; ancak bu kapılar algılama sistemi yolu ile çalışan elektro-manyetik veya elektro-mekanik düzenekler ile otomatik olarak kapatılabiliyorsa açık durumda tutulabilir (BYKHY Madde 50/6-d). Yani çözüm takoz değil, algılamaya bağlı tutucudur.
Kaçış kapısı ne kadar kuvvetle açılabilmeli?
Kapıların en çok 110 N kuvvetle açılabilecek şekilde tasarlanması gerekir (BYKHY Madde 47/6). Basınçlandırılmış merdivenlerde de hem basınçlı havanın hem otomatik kapı kapatıcının kapı üzerinde yarattığı kuvveti yenerek kapıyı açmak için kapı koluna uygulanması gereken kuvvetin 110 Newtonu geçmemesi gerekir (BYKHY Madde 89/7).
Kaynakça
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, 27/11/2007 tarihli ve 2007/12937 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, Resmî Gazete 19/12/2007, sayı 26735. Değişiklikler: RG 09/09/2009-27344; RG 05/04/2012-28255; RG 09/07/2015-29411. Güncel metin: mevzuat.gov.tr
- Bu yazıda kullanılan maddeler: Madde 4/şş (yangın kapısı tanımı), Madde 25/2 ve 25/3 (yangın duvarındaki boşluklar, şaft kapakları), Madde 29/7-a ile Ek-3/A (dayanım sembolleri), Madde 34/2 (yangın güvenlik holü), Madde 38/3 ve 38/4 (kaçış merdiveni ayrımı ve boş bulundurma), Madde 47/1-47/6 (kaçış yolu kapıları), Madde 50/6-c, 50/6-ç, 50/6-d (duman sızdırmaz kapılar), Madde 54/2, 54/4, 54/5 (kazan dairesi kapıları), Madde 89/5 ve 89/7 (basınç farkı ve açma kuvveti), Madde 157/4 (mevcut yapılarda kaçış yolu kapıları, panik kollu düzenek), Ek-3/B (asansör kat kapıları dâhil dayanım süreleri).
- Yönetmeliğin atıf yaptığı standartlar: TS EN 13501-1 ve TS EN 13501-5 (yapı malzemeleri yanıcılık sınıfları, Ek-2/Ç), TS EN 81-58 (asansör kat kapıları).
Bu yazıda geçen bütün madde numaraları ve değerler, Resmî Gazete'de yayımlanan Yönetmelik metninden alınmıştır. Yine de projelendirmede güncel metin esas alınmalı ve tasarım yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
BYKHY'de yangın kapısı nasıl tanımlanır?
Yangın kapısı, bir yapıda kullanıcılar, hava veya nesneler için dolaşım imkânı sağlayan, kapalı tutulduğunda duman, ısı ve alev geçişine belirli bir süre direnecek nitelikteki kapı, kapak veya kepengi ifade eder (BYKHY Madde 4/şş). Tanımdaki belirleyici ifade kapalı tutulduğunda sözüdür; açık bırakılan kapı tanımın dışına düşer.
Kaçış merdiveni kapısı kaç dakika dayanıklı olmalı?
Kaçış merdiveni ve yangın güvenlik holü kapılarının duman sızdırmaz olması ve 4 kattan daha az kata hizmet veriyorsa en az 60 dakika, bodrum katlara ve 4 kattan daha fazla kata hizmet veriyorsa en az 90 dakika yangına karşı dayanıklı olması şarttır (BYKHY Madde 47/3). Kaçış merdivenleri yangına en az 120 dakika dayanıklı duvar ve en az 90 dakika dayanıklı duman sızdırmaz kapı ile diğer bölümlerden ayrılır (BYKHY Madde 38/3).
Yangın kapısı açık bırakılabilir mi?
Kaçış merdiveni ve yangın güvenlik holü kapılarının kendiliğinden kapatan düzeneklerle donatılması gerekir (BYKHY Madde 47/3). Duman sızdırmaz kapıların normal olarak kapalı durumda tutulması gerekir; ancak bu kapılar algılama sistemi yolu ile çalışan elektro-manyetik veya elektro-mekanik düzenekler ile otomatik olarak kapatılabiliyorsa açık durumda tutulabilir (BYKHY Madde 50/6-d). Yani çözüm takoz değil, algılamaya bağlı tutucudur.
Kaçış kapısı ne kadar kuvvetle açılabilmeli?
Kapıların en çok 110 N kuvvetle açılabilecek şekilde tasarlanması gerekir (BYKHY Madde 47/6). Basınçlandırılmış merdivenlerde de hem basınçlı havanın hem otomatik kapı kapatıcının kapı üzerinde yarattığı kuvveti yenerek kapıyı açmak için kapı koluna uygulanması gereken kuvvetin 110 Newtonu geçmemesi gerekir (BYKHY Madde 89/7).
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.