Yangın Merdiveni ve Korunumlu Merdiven Şartları

Kısa cevap: BYKHY Madde 38/3'e göre kaçış merdivenlerinin duvar, tavan ve tabanında hiçbir yanıcı malzeme kullanılamaz; merdiven, yangına en az 120 dakika dayanıklı duvar ve en az 90 dakika dayanıklı duman sızdırmaz kapı ile diğer bölümlerden ayrılır. Havalandırma veya basınçlandırma ise Madde 45 ile zorunludur.

Merdiven ne zaman kaçış merdivenidir

Madde 4/t kaçış merdivenini, yangına karşı korunumlu şekilde düzenlenen ve tabii zemin seviyesinde güvenlikli bir alana açılan merdiven olarak tanımlar. Madde 4/ee ise korunumlu merdiveni, yangına karşı dayanıklı bir malzeme ile çevrili veya yangından etkilenmeyecek şekilde düzenlenen merdiven olarak tarif eder.

Madde 38/1, yapının ortak merdivenlerinden yangın ve diğer acil hâllerde kullanılabilecek özellikte olanların kaçış merdiveni kabul edileceğini söyler. Madde 38/2 ise kritik bir ilke koyar: kaçış merdivenleri kaçış yolları bütününün bir parçasıdır ve diğer kaçış yolu öğelerinden bağımsız tasarlanamaz. Kaçış yolu zincirinin bütünü için kaçış yolları ve merdivenler yazısına bakabilirsiniz.

Korunumsuz merdiven için Yönetmelik dar bir kapı bırakır. Madde 31/7'ye göre bir katı geçmeyen açık merdivenler, Ek-5/B'deki uzaklıklara uygun olmak şartıyla kaçış yolu kabul edilir. Ancak aynı fıkra, kullanıcı sayısı 50 kişiyi geçen katlarda kaçış yollarının kapasite ve sayı bakımından en az yarısının korunmuş olmasını şart koşar.

Merdiven tipleri ve sayısal sınırlar

Madde 41/9 ayrıca şunu söyler: kaçış merdiveni yuvasına ve yangın güvenlik holüne elektrik ve mekanik tesisat şaftı kapakları açılamaz; kombi kazanı, iklimlendirme dış ünitesi, sayaç ve benzeri cihaz konulamaz. Sahada en sık karşılaştığım ihlallerden biri budur.

Yangın güvenlik holü

Madde 34/1 yangın güvenlik hollerinin üç işlevini sayar: kaçış merdivenlerine dumanın geçişinin engellenmesi, söndürme ve kurtarma elemanlarınca kullanılması, gerektiğinde engellilerin ve yaralıların bekletilmesi. Madde 34/2'ye göre hollerin duvar, tavan ve tabanında hiçbir yanıcı malzeme kullanılamaz ve bu holler yangına en az 120 dakika dayanıklı duvar ve en az 90 dakika dayanıklı duman sızdırmaz kapı ile diğer bölümlerden ayrılır. Madde 34/3'e göre taban alanı 3 m2'den az, 6 m2'den fazla ve kaçış yönündeki boyutu 1,8 m'den az olamaz. Acil durum asansörü önündeki hol için Madde 34/4 ayrı değer verir: 6 m2'den az, 10 m2'den çok olamaz ve herhangi bir boyutu 2 m'den daha az olamaz. Madde 34/5 ise asansör holünde döşemeye çıkış kapısına doğru 1/200'ü aşmayacak bir eğim verilmesini ister.

Holün ne zaman zorunlu olduğu Madde 34/7'de: acil durum asansörü ile yapı yüksekliği 51,50 m'den fazla olan binalarda kaçış merdiveni önüne yangın güvenlik holü yapılması zorunludur ve acil durum asansörünün yangın merdiveni önündeki güvenlik holüne açılması gerekir. Yüksek bina stratejisinin bütünü için yüksek binalarda yangın gereksinimleri yazısına bakabilirsiniz.

Basınçlandırma bağlantısı

Madde 45/1, bütün korunmuş kaçış merdivenlerinin doğal yolla veya mekanik yolla havalandırılmasını ya da basınçlandırılmasını ister; aynı fıkra merdiven ile kullanım alanlarının aynı aydınlığı veya baca boşluğunu paylaşamayacağını da belirtir.

Basınçlandırmanın zorunlu olduğu hâller Madde 89'un ilk üç fıkrasındadır ve üçü birbirinden farklı büyüklüklere bakar:

• Madde 89/1: Konutlar hariç bütün binalarda, merdiven kovasının yüksekliği 30,50 m'den fazla ise kaçış merdivenleri basınçlandırılır.
• Madde 89/2: Bodrum kat sayısı 4'ten fazla olan binalarda bodrum kata hizmet veren kaçış merdivenleri basınçlandırılır.
• Madde 89/3: Yapı yüksekliği 51,50 m'den yüksek konutların kaçış merdivenlerinin basınçlandırılması şarttır.

Birinci fıkra bir ölçüm ayrıntısı daha verir: bodrum kata ve üst katlara hizmet veren kaçış merdiveni aynı yuvada olsa bile, zemin seviyesinde yangına 120 dakika dayanıklı ve duman sızdırmaz bir duvar ile ayrılmış ve ayrı çıkış düzenlenmiş ise merdiven yuvası için üst katların yüksekliği esas alınır. Eşiklerin arka planını basınçlandırma eşikleri yazısında ele almıştım.

Madde 89/6, basınçlandırma yangın güvenlik holüne de yapılıyorsa merdiven tarafındaki basıncın hol tarafındakinden yüksek olacağı bir dağılım kurulmasını ister. Madde 89/16 ise basınçlandırma yapılmamış merdivenlerde açılabilir pencere veya merdiven üzerinde devamlı havalandırmayı sağlayacak tepe penceresi bulunmasını şart koşar.

Kapılar ve merdiven içi düzen

Madde 47/1'e göre kaçış yolu kapılarının en az temiz genişliği 80 cm'den, yüksekliği 200 cm'den az olamaz; kapılarda eşik olmaması gerekir ve dönel kapılar ile turnikeler çıkış kapısı olarak kullanılamaz. Madde 47/2, kullanıcı yükü 50 kişiyi aşan mekânlarda çıkış kapılarının kaçış yönüne doğru açılmasını, kapıların el ile açılmasını ve kilitli tutulmamasını şart koşar.

Madde 47/3, kaçış merdiveni ve yangın güvenlik holü kapılarının duman sızdırmaz olmasını ve 4 kattan daha az kata hizmet veriyorsa en az 60 dakika, bodrum katlara ve 4 kattan daha fazla kata hizmet veriyorsa en az 90 dakika yangına dayanıklı olmasını, ayrıca kendiliğinden kapatan düzeneklerle donatılmasını ister.

Madde 47/5'e göre zemin seviyesinde güvenlikli alana açılan kaçış yolu kapıları ile bir kattaki kişi sayısının 100'ü geçmesi hâlinde merdiven, koridor ve güvenlik holü kapıları kaçış yönünde kapı kolu kullanılmadan açılabilmelidir. Madde 47/6 kapıların en çok 110 N kuvvetle açılabilmesini ister; bu değer basınçlandırmadaki 110 N sınırıyla aynıdır.

Bodrum, zemin kat ve son çıkış

Merdivenin en zayıf noktası çoğu zaman en alt ucudur ve Yönetmelik burayı iki maddeyle bağlar.

Madde 46/2-a'ya göre normal kat merdiveni bodrum kata hizmet veriyor ve bodrum katlar dâhil 4 kattan çok kata hizmet ediyorsa, konutlar için özel durumlar hariç, bodrum katlarda merdivene giriş için yangın güvenlik holü düzenlenir. Madde 46/2-b ise üst katları terk edenlerin bodrum kata inmesini önlemek için zemin düzeyindeki sahanlığın bodrum merdiveninden kapı veya benzeri bir fiziki engel ile ayrılmasını ya da görülebilir yönlendirme yapılmasını ister.

Madde 41/2, kaçış merdiveninin zemin düzeyinde bir dolaşım alanına inmesi hâlinde, merdivenin indiği nokta ile dış açık alan arasındaki uzaklığın 10 m'yi aşamayacağını söyler; yağmurlama sistemi olan yapılarda bu uzaklık en fazla 15 m olabilir. Aynı fıkra, iç kaçış merdivenlerinden boşalan kullanıcı yükünü karşılayacak genişlikte dışa açık kapı bulunmasını şart koşar.

Madde 71/1 ise bütün kaçış yollarının ve kaçış merdivenlerinin aydınlatılmasını zorunlu kılar; yerleşim mantığı için acil aydınlatma ve çıkış işareti yazısına bakabilirsiniz.

Saha notu

Bir otel projesinde yuva, kapılar ve basınçlandırma doğru kurulmuştu. Devreye almada tüm kapılar kapalıyken ölçülen basınç farkı, Madde 89/5'in istediği 50 Pa değerinin belirgin biçimde altında kaldı. Fan, kanal ve damperler doğruydu. Sorun, yuva duvarından geçen ve kapatılmamış bir tesisat geçişiydi. Aynı binada Madde 41/9'a aykırı biçimde yuvaya bir sayaç panosu da yerleştirilmişti.

İkinci bir örnek: kat kapılarının üçü basınç altında tam kapanmadı; sebep kapatıcının ayarı değil, kapı altındaki halının kalınlığıydı. Madde 47/3 kapıların kendiliğinden kapanmasını, Madde 89/7 ve 47/6 kapı kuvvetinin 110 N'u aşmamasını ister.

Ders şu: basınçlandırma bir fan seçimi değil, bir sızdırmazlık ve kapı davranışı işidir. Devreye almaya geçmeden önce yuvanın tüm geçişlerini gözle kontrol edin ve her kat kapısını basınç altında tek tek açıp kapatın.

Kontrol listesi

• ☐ Yuva duvarı 120 dakika, kapılar duman sızdırmaz ve hizmet ettiği kat sayısına göre 60 veya 90 dakika seçildi (Madde 38/3, Madde 47/3)
• ☐ Duvar, tavan ve tabanda hiçbir yanıcı malzeme bulunmadığı görüldü (Madde 38/3)
• ☐ Yuvaya tesisat şaftı kapağı açılmadığı, cihaz konulmadığı görüldü (Madde 41/9)
• ☐ Yangın güvenlik holü alanı ve kaçış yönündeki boyutu ölçüldü (Madde 34/3, Madde 34/4)
• ☐ Basınçlandırma zorunluluğu merdiven kovası yüksekliği, bodrum kat sayısı ve yapı yüksekliğine göre ayrı ayrı değerlendirildi (Madde 89/1, 89/2, 89/3)
• ☐ Kapalı kapı 50 Pa, açık kapı 15 Pa, kapı kuvveti 110 N ve kapı başına 1 m/s hava hızı ölçüldü (Madde 89/5, 89/7, 89/8)
• ☐ Zemin katta bodrum kolunun kapı veya yönlendirme ile ayrıldığı görüldü (Madde 46/2)

SSS

Kaçış merdiveni yuvası hangi dayanımda olmalı?

BYKHY Madde 38/3'e göre kaçış merdivenlerinin duvar, tavan ve tabanında hiçbir yanıcı malzeme kullanılamaz; bu merdivenler yangına en az 120 dakika dayanıklı duvar ve en az 90 dakika dayanıklı duman sızdırmaz kapı ile diğer bölümlerden ayrılır. Madde 47/3 ise kapı için 4 kattan az kata hizmette en az 60 dakika, bodrum katlara ve 4 kattan fazla kata hizmette en az 90 dakika şartını verir.

Yangın güvenlik holünün boyutları ne olmalı?

BYKHY Madde 34/3'e göre yangın güvenlik hollerinin taban alanı 3 m2'den az, 6 m2'den fazla ve kaçış yönündeki boyutu 1,8 m'den az olamaz. Acil durum asansörü önündeki hol için Madde 34/4 farklı değer verir: 6 m2'den az, 10 m2'den çok olamaz ve herhangi bir boyutu 2 m'den daha az olamaz.

Merdiven basınçlandırması ne zaman zorunlu olur?

BYKHY Madde 89/1'e göre konutlar hariç bütün binalarda merdiven kovasının yüksekliği 30,50 m'den fazla ise kaçış merdivenlerinin basınçlandırılması gerekir. Madde 89/2, bodrum kat sayısı 4'ten fazla olan binalarda bodrum kata hizmet veren kaçış merdivenlerinin basınçlandırılmasını; Madde 89/3 ise yapı yüksekliği 51,50 m'den yüksek konutların kaçış merdivenlerinin basınçlandırılmasını şart koşar.

Basınçlandırmada hangi değerler sağlanmalı?

BYKHY Madde 89/5'e göre bütün kapılar kapalıyken merdiven yuvası ile bina kullanım alanları arasındaki basınç farkı en az 50 Pa, açık kapı durumu için en az 15 Pa olmalıdır. Madde 89/7 kapı koluna uygulanması gereken kuvvetin 110 Newtonu geçmemesini, Madde 89/8 ise her bir kapının tam açık hâli için ortalama hava hızının en az 1 m/s olmasını ister.

Kaynakça

• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik. 27/11/2007 tarihli ve 2007/12937 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı. Resmî Gazete: 19/12/2007, Sayı 26735. Değişiklikler: 09/09/2009 tarih ve 27344 sayılı, 05/04/2012 tarih ve 28255 sayılı, 09/07/2015 tarih ve 29411 sayılı Resmî Gazete. Güncel metin: mevzuat.gov.tr
• Kullanılan maddeler ve ekler: Madde 4/t, 4/ee; Madde 31/7; Madde 33/2; Madde 34/1-34/7; Madde 38/1-38/3; Madde 40/1, 40/2; Madde 41/1, 41/2, 41/3, 41/5, 41/9; Madde 42; Madde 43; Madde 45/1; Madde 46/2; Madde 47/1, 47/2, 47/3, 47/5, 47/6; Madde 71/1; Madde 89/1-89/16; Ek-5/B

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır. Madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Kaçış merdiveni yuvası hangi dayanımda olmalı?

BYKHY Madde 38/3'e göre kaçış merdivenlerinin duvar, tavan ve tabanında hiçbir yanıcı malzeme kullanılamaz; bu merdivenler yangına en az 120 dakika dayanıklı duvar ve en az 90 dakika dayanıklı duman sızdırmaz kapı ile diğer bölümlerden ayrılır. Madde 47/3 ise kapı için 4 kattan az kata hizmette en az 60 dakika, bodrum katlara ve 4 kattan fazla kata hizmette en az 90 dakika şartını verir.

Yangın güvenlik holünün boyutları ne olmalı?

BYKHY Madde 34/3'e göre yangın güvenlik hollerinin taban alanı 3 m2'den az, 6 m2'den fazla ve kaçış yönündeki boyutu 1,8 m'den az olamaz. Acil durum asansörü önündeki hol için Madde 34/4 farklı değer verir: 6 m2'den az, 10 m2'den çok olamaz ve herhangi bir boyutu 2 m'den daha az olamaz.

Merdiven basınçlandırması ne zaman zorunlu olur?

BYKHY Madde 89/1'e göre konutlar hariç bütün binalarda merdiven kovasının yüksekliği 30,50 m'den fazla ise kaçış merdivenlerinin basınçlandırılması gerekir. Madde 89/2, bodrum kat sayısı 4'ten fazla olan binalarda bodrum kata hizmet veren kaçış merdivenlerinin basınçlandırılmasını; Madde 89/3 ise yapı yüksekliği 51,50 m'den yüksek konutların kaçış merdivenlerinin basınçlandırılmasını şart koşar.

Basınçlandırmada hangi değerler sağlanmalı?

BYKHY Madde 89/5'e göre bütün kapılar kapalıyken merdiven yuvası ile bina kullanım alanları arasındaki basınç farkı en az 50 Pa, açık kapı durumu için en az 15 Pa olmalıdır. Madde 89/7 kapı koluna uygulanması gereken kuvvetin 110 Newtonu geçmemesini, Madde 89/8 ise her bir kapının tam açık hâli için ortalama hava hızının en az 1 m/s olmasını ister.