Emme borusu, sprinkler pompa setinin en az toleranslı parçasıdır: yanlış çap, yanlış eğim veya yetersiz NPSH marjı doğrudan kavitasyona ve debi kaybına döner. TS EN 12845+A2:2026 bu konuyu Madde 10.6.2'de düzenler ve iki farklı rejim tanımlar: pozitif emme yükü ve emme yükseltme. Kaynak: TS EN 12845+A2:2026, Madde 10.6, EN s.59-62.
Önce tercih sırası: Madde 10.6.1
Mümkün olan her yerde yatay santrifüj pompa setleri kullanılır ve pozitif emme yüküyle monte edilir, yani (EN s.59):
- emme tankının etkin hacminin en az üçte ikisi pompa ekseninin üzerinde olacaktır;
- pompa ekseni, emme tankının düşük su seviyesinden (9.3.5'teki X seviyesi) en fazla 2 m yukarıda olacaktır.
Bu mümkün değilse pompa emme yükseltme koşullarında monte edilebilir veya düşey türbin pompalar kullanılabilir. Emme yükseltme ve dalgıç pompa düzenlerinden kaçınılmalı ve yalnız pozitif emme yükü düzenlemek pratik olmadığında kullanılmalıdır.
10.6.2.1 Genel hükümler
- Pompa emişi, en az iki çap uzunluğunda düz veya konik bir boruya bağlanır.
- Konik borunun üst yüzü yatay olur ve toplam iç açısı 20°'yi aşmaz.
- Emme borulaması, tüm valf ve fittingler dahil, pompa girişindeki mevcut NPSH'in (azami beklenen su sıcaklığında hesaplanmış) gerekli NPSH'i Tablo 14'te gösterilen azami pompa seti debisinde en az 1 m aşacağı şekilde ve EN 17451'e göre tasarlanır.
- Emme borulaması, boruda hava tıkacı oluşmasını önlemek için ya yatay olarak ya da pompaya doğru sürekli hafif yükselişle döşenir. Sayısal bir eğim değeri verilmez.
- Pompanın ekseni düşük su seviyesinin üzerindeyse bir foot valf takılır (bkz. 9.3.5).
Kaynak: EN s.59.
Tablo 14: Pompa basınç ve debi değerlendirmesi (EN s.59)
| Borulama | Tehlike sınıfı | Anma pompa debisi | Pompa giriş koşulu |
|---|---|---|---|
| Ön hesaplı | LH/OH | Tablo 6'daki basınç ve debi gereksinimleri | Tanklar için, su kaynağı düşük su seviyesinde (bkz. Şekil 4'teki X) |
| Ön hesaplı | HH | Tablo 7'de gereken basınç ve "1,4 - debi" | Booster pompalar için, asgari şehir şebekesi basıncında |
| Tam hesaplı | Tümü | En elverişli alan için gereken azami basınç ve debi | - |
Not: HH satırındaki ifade basılı metinde "Pressure and 1,4 – flow required from Table 7" biçimindedir. Burada kullanılan işaret bir tire olduğundan, çarpanın 1,4 kat mı yoksa başka bir işlem mi olduğu basılı metinden tek başına kesinleşmemektedir. Tasarımda bu satır, Tablo 7 ile birlikte ve gerekirse onay makamına danışılarak yorumlanmalıdır.
İki rejimin sayısal şartları
| Konu | Pozitif emme yükü (10.6.2.2) | Emme yükseltme (10.6.2.3) |
|---|---|---|
| Asgari emme borusu çapı | 65 mm | 80 mm |
| Azami hız (azami talep debisinde) | 1,8 m/s | 1,5 m/s |
| Emme borularının birleştirilmesi | Yalnız, biri bakıma alınırken diğerinin çalışmaya devam etmesine izin veren stop valfler varsa; bağlantılar gereken debiye uygun boyutlandırılır | Birleştirilemez |
| Düşük su seviyesinden pompa eksenine yükseklik | Pompa ekseni tankın düşük su seviyesinden en fazla 2 m yukarıda (10.6.1) | 3,2 m'yi aşmaz |
| Foot valf | Pompa ekseni düşük su seviyesinin üzerindeyse (10.6.2.1) | Emme borusunun en alçak noktasına takılır |
| Priming | - | Her pompa seti 10.6.2.4'e uygun otomatik priming düzenine sahip olur |
| Tank içi konumlandırma | - | Boru, duruma göre Şekil 4 ve Tablo 12'ye veya Şekil 5 ve Tablo 13'e uygun konumlandırılır |
Kaynak: EN s.59-60.
Hız sınırından çap kontrolü
Standart yalnız iki hız sınırını verir; çapa göre azami debi tablosu vermez. Aşağıdaki tablo bu iki sınırdan v = 4Q/(πd²) bağıntısıyla türetilmiştir ve anma çapı hesap tabanı olarak alınmıştır. Gerçek projede boru cidar kalınlığına bağlı iç çap kullanılmalıdır; anma çapı üzerinden yapılan hesap yalnız ön eleme içindir.
| Anma çapı | Azami debi, 1,8 m/s (l/dk) | Azami debi, 1,5 m/s (l/dk) |
|---|---|---|
| DN65 | 358 | DN65 emme yükseltmede kullanılamaz |
| DN80 | 543 | 452 |
| DN100 | 848 | 707 |
| DN150 | 1 908 | 1 590 |
| DN200 | 3 393 | 2 827 |
| DN250 | 5 301 | 4 418 |
| DN300 | 7 634 | 6 361 |
Örnek kontrol: 3 000 l/dk azami talep debisi emme yükseltme koşulunda DN200 ile taşınırsa hız 21,22 × 3 000 / 200² = 1,59 m/s çıkar ve 10.6.2.3'ün 1,5 m/s sınırı aşılır; bu debide DN250 gerekir, çünkü DN250'de hız 21,22 × 3 000 / 250² = 1,02 m/s olur. Aynı debi pozitif yük koşulunda DN200'de 1,59 m/s ile 10.6.2.2'nin 1,8 m/s sınırının altında kalır. Yani aynı debi, emme rejimine göre farklı çap gerektirir.
10.6.2.4 Pompa priming
Her pompa seti ayrı bir otomatik priming düzeniyle donatılır. Düzen şunlardan oluşur (EN s.60):
- pompadan daha yüksek bir seviyede bulunan bir tank;
- tanktan pompanın basma tarafına eğimli bir boru bağlantısı;
- bu bağlantıya takılan bir çek valf.
Şekil 6 iki örnek gösterir: örnek A düşük seviye şalteri ile, örnek B pompa başlatma için düşük seviye valfi ile.
Tank, pompa setinin pompası ve emme borulaması, 10.6.2.3'te atıf yapılan foot valften kaçak olsa bile sürekli su dolu tutulur. Tanktaki su seviyesi normal seviyenin 2/3'üne düşerse pompa çalışacaktır. Alternatif olarak, derhal harekete geçilmesini sağlayacak şekilde sürekli görevli bir yere alarm gönderilir.
Ek I, Tablo I.1 (EN s.155) bu alarmı "düşük seviye priming tankı, Madde 10.6.2.4" satırında B tipi (teknik) alarm olarak sınıflandırır.
Tablo 15: Pompa seti priming tankı kapasitesi ve boru ölçüsü (EN s.62)
| Tehlike sınıfı | Asgari tank kapasitesi (litre) | Asgari priming borusu çapı (mm) |
|---|---|---|
| LH | 100 | 25 |
| OH, HHP ve HHS | 500 | 50 |
10.6.2.5 Basınç idame pompası
Ana pompa setlerinden birinin gereksiz yere çalışmasını önlemek veya basıncı dalgalanan şehir şebekesi gibi su kaynaklarında kontrol valf setlerinin üzerindeki sistem basıncını korumak için bir basınç idame pompası kurulabilir (EN s.60).
- Basınç idame pompası, tek bir açık sprinkler için yeterli debi ve basıncı sağlayamayacak ve böylece ana pompa setlerinin çalışmasını engellemeyecek şekilde boyutlandırılır ve düzenlenir.
- Negatif emişle kurulan basınç idame pompalarında emme borulaması ve fittingler ana pompanın veya pompaların borulamasından bağımsız olur.
- Not: bazı su idareleri şehir şebekesi bağlantılı sistemlerde basınç idame pompasına izin vermeyebilir.
Emme borusu üzerindeki valfler, süzgeçler ve armatürler
Madde 10.5 (EN s.58):
- Azami su seviyesi pompadan alçak olmadıkça pompa emme borusuna bir stop valf takılır.
- Her pompanın basma borusuna bir çek valf ve bir stop valf takılır.
- Booster pompalarda, pompaların etrafına bir baypas kurulur; baypasta bir çek valf ve iki stop valf bulunur ve üçü de ana kollektörle aynı çaptadır.
- Pompa çıkışına takılan konik boru akış yönünde 20°'yi aşmayan bir açıyla genişler. Basma tarafındaki valfler konik borudan sonra takılır.
- Pompa gövdesindeki tüm boşlukların havasının alınması için gerekli düzenleme yapılır, meğerki pompa kolları düzenlenmesiyle kendinden havalandırmalı olsun.
- Pompa kapalı valfe karşı çalışırken aşırı ısınmayı önleyecek yeterlilikte sürekli bir su akışı sağlanacak şekilde düzenleme yapılır. Bu akış sistem hidrolik hesabında ve pompa seçiminde dikkate alınır. Çıkış açıkça görülebilir olur ve birden fazla pompa varsa çıkışlar ayrı olur.
- Giriş ve çıkış basınç göstergesi için pompa üzerindeki bağlantı ağızları kolay erişilebilir olur.
Madde 9.3.6 (EN s.51):
- Emme yükseltme koşullarındaki pompa setlerinde, pompa emme borusu üzerinde foot valfin membasına bir süzgeç takılır. Süzgeç, tankın boşaltılmasına gerek kalmadan temizlenebilecek şekilde takılır.
- Pozitif yük koşullarında pompaları besleyen açık tanklarda emme borusuna tankın dışında bir süzgeç takılır. Tank ile süzgeç arasına bir stop valf konur.
- Süzgeçlerin kesit alanı borunun anma alanının en az 1,5 katı olur ve 5 mm çaptan büyük nesnelerin geçmesine izin vermez.
Madde 20.3.4.5 (EN s.122) yıllık rutinde pompa seti emiş süzgeçleri, çökeltme haznesi ve eleklerinin en az yılda bir muayene edilip gerektiğinde temizlenmesini ister.
Sık Sorulan Sorular
EN 12845 emme borusunda hız sınırı nedir?
TS EN 12845+A2:2026 Madde 10.6.2.2 (EN s.59): pozitif yük koşullarında emme borusu çapı 65 mm'den küçük olamaz ve pompa azami talep debisinde çalışırken 1,8 m/s hızı aşılmaz. Madde 10.6.2.3 (EN s.60): emme yükseltme koşullarında çap 80 mm'den küçük olamaz ve azami talep debisinde 1,5 m/s hızı aşılmaz. Ayrıca emme yükseltmede düşük su seviyesinden pompa eksenine yükseklik 3,2 m'yi aşmaz.
NPSH için EN 12845 ne istiyor?
Madde 10.6.2.1 (EN s.59): tüm valf ve fittingler dahil emme borulaması, pompa girişindeki mevcut NPSH'in (azami beklenen su sıcaklığında hesaplanmış) gerekli NPSH'i, Tablo 14'te gösterilen azami pompa seti debisinde en az 1 m aşacağı şekilde ve EN 17451'e göre tasarlanır.
Emme boruları birbirine bağlanabilir mi?
Pozitif yükte şartlı evet, emme yükseltmede hayır. Madde 10.6.2.2 (EN s.60): birden fazla pompa seti varsa emme boruları ancak, biri bakım için sökülürken diğerinin çalışmaya devam etmesine izin veren stop valflerle donatılmışsa birbirine bağlanabilir; bağlantılar gereken debiye uygun boyutlandırılır. Madde 10.6.2.3 (EN s.60): emme yükseltmede birden fazla pompa seti varsa emme boruları birbirine bağlanmayacaktır.
Priming tankı hangi hacimde olmalı?
Tablo 15 (Madde 10.6.2.4, EN s.62): LH için asgari tank kapasitesi 100 litre ve asgari priming borusu çapı 25 mm; OH, HHP ve HHS için 500 litre ve 50 mm. Madde 10.6.2.4 (EN s.60) her pompa setinin ayrı bir otomatik priming düzeniyle donatılmasını, tankın pompadan daha yüksek seviyede olmasını, tanktan pompanın basma tarafına eğimli bir boru bağlantısı bulunmasını ve bu bağlantıya bir çek valf takılmasını ister.
Emme borusu eğimi ne olmalı?
Madde 10.6.2.1 (EN s.59): emme borulaması, boruda hava tıkacı oluşma olasılığını önlemek için ya yatay olarak ya da pompaya doğru sürekli hafif yükselişle döşenir. Standart burada sayısal bir eğim yüzdesi veya oranı vermez.
Kaynakça
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 9.3.6 (EN s.51)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 10.5 (EN s.58)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 10.6.1, 10.6.2.1, Tablo 14 (EN s.59)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 10.6.2.2, 10.6.2.3, 10.6.2.4, 10.6.2.5 (EN s.59-60)
- TS EN 12845+A2:2026 Şekil 6 (EN s.61)
- TS EN 12845+A2:2026 Tablo 15 (EN s.62)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 20.3.4.5 (EN s.122)
- TS EN 12845+A2:2026 Ek I, Tablo I.1 (EN s.155)
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.