Türkiye'de 30.000 km bölünmüş yol ağı ve 200'ün üzerinde asfalt plenti çalışıyor; saha gezdiğimizde her birinin benzer bir yangın profili olduğunu görüyoruz. Isin merkezinde dönen tambur kurutucu (rotary dryer) var: agregayı 150 C civarında kurutuyor, bitüm ise 140-180 C arasında sıcak tutuluyor. Brulor tarafında LPG, motorin veya doğal gaz kullanılıyor; hangisi olursa olsun yakıt-hava oranı, purge süresi ve flame scanner doğru kurulmadığında plent saatler içinde yangın adayına dönüşüyor. NFPA 87 bu yüzden asfalt fluid heater'i, silo havalandırmasını, rotary dryer patlama tahliyesini (deflagration vent) ve yakıt deposu için minimum setback mesafesini ayrı ayrı tanımlıyor. Aşağıda plentin ana birimlerini ve sahada en sık karşılaştığım riskleri tek tek açıklayacağım.

Plent Ana Birimler

Tipik bir Türkiye plentinde birimleri su sırayla dizeriz: tambur kurutucu (rotary dryer) genelde 3-5 m çapında ve 10-15 m uzunluğunda, arkasında 10-40 MW arası bir brulor çalışır. Kurutucudan çıkan sıcak agrega, 150-180 C'de tutulan sıcak agrega silosuna aktarılır. Bitüm deposu projeye göre 50-200 m³ arasında değişir ve sürekli 160 C civarında sıcak bekler; yanı küçük bir sıcak yağ deposu gibi düşünmek lazım. En arkada ise baghouse dediğimiz torbalı toz filtresi bulunur; hem emisyon hem yangın açısından plentin en hassas noktalarından biri.

Bitüm Yangın Tehlikesi

Bitüm kağıt üzerinde parlama noktası (flash point) 218-280 C ile Class IIIB sıvı sayılır, yanı sakin bir yakıttır. Ama sahada onu 160 C'de bekletiyoruz; 260 C'ye ulaştığında tutuşma gerçekleşiyor, yanı aradaki emniyet marjı düşündüğünüzden daha dar. Tank yangınında köpük sisteminde (foam) NFPA 11'e göre 6.5 L/dk/m² debiyi esas alıyoruz. Bitüm ısıtma tarafında ise doğrudan alevle temas eden coil yerine sıcak yağ (hot oil) dolaşım sistemini kurmak çok daha güvenli; Batman'daki 2018 yangınında olduğu gibi doğrudan brulörlü coil tasarımları geçmişte çok başımıza iş actir.

Rotary Dryer Riski

Tambur kurutucu aslında sürekli bir yarı kontrollü yanma odası. Eksik yanma olduğunda karbon monoksit (CO) içerde birikiyor, bir sonraki brulor ateşleme türünde bu karışım kismi patlamaya (deflagration) dönüşebiliyor. Sahada 50 ppm CO alarmını birinci erken uyarı, 100 ppm'i ise brulor kilit seviyesi olarak kurmak aliskin olduğumuz yaklaşım. Tambur üstüne NFPA 68 hesabı ile boyutlandırılmış patlama tahliye panelleri koyariz. Brulor tarafında UV/IR flame scanner olmazsa olmaz; her ateşleme öncesinde en az 5 hacim değişimi kadar purge uygulanmadan vana açılmaz. Bütün bu mantığı NFPA 85 kapsamındaki brulor yönetim sistemi (BMS) tek bir PLC'de topluyor.

Baghouse Yangın

Baghouse'ta iki farklı torba tipi isin kaderini belirliyor: PTFE 240 C'ye kadar dayanıyor, Aramid (Nomex) ise 200 C sınırlı. Kurutucudan bir kıpırtı şeklinde gelen sıcak kıvılcım, torba yüzeyinde biriken ince agrega tozunu birkaç saniye içinde tutuşturur; bu nedenle girişte kıvılcım dedektörü (spark detector, genelde IR) kullanmak nerdeyse pazarliksiz bir gerekliktir. Dedektör tetiklendiğinde giriş damperi hemen kapanır ve baghouse içine kurulmuş dry-pipe sprinkler devreye girer. Yıllarca projelerde gördüğümüz en yaygın açık, sprinklerin işlem hattına değil sadece ofis tarafına çekilmiş olması; oysa baghouse içinde korumasız bir tek bölüm bırakırsan yangın oradan atlar.

Türkiye Isletmeler

Karayollari Genel Müdürlüğü (KGM) toplamda 30.000 km'yi geçen bir asfalt ağı işletiyor; bu hat üzerinde kurulmuş plentlerin çoğu 180-240 t/saat kapasitede çalışıyor. Sadece Ankara büyükşehir sınırları içinde 6 ayrı plent var ve yoğun sezonda hepsi vardiyalı çalışır. 2018 yılında Batman'da yaşanan plent yangınını hala örnek vaka olarak konuşuyoruz: bitüm tankında başlayan yangın, yeterli köpük sistemi ve setback mesafesi olmadığı için yakıt hattına siciramisti. Tasarım tarafında Superpave performans kriterleri için TS EN 12697 serisi, koruma tarafında ise NFPA 87 bir arada değerlendirilmesi gereken iki temel referans.

MEP Calc — 86+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve FM-200 gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 86+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.

MEP Calc'i App Store'dan indir
Kaynaklar & İleri Okuma

NFPA 87, NFPA 85, NFPA 68, TS EN 12697, KGM Karayollari. NFPA 87 Fluid Heaters.

FS

Fatih Selvi

Makine mühendisi ve yazılım geliştirici. 16+ yıl MEP ve yangın koruma deneyimi.