Havai Tel Tramvay/Teleferik Yangını: NFPA 130, Kaprun 2000 ve İstasyon Zonlama

Kayak merkezleri, şehir içi teleferikler (Istanbul Eyup-Piyerloti, Bursa Uludag) ve daglik havai tel tramvaylar projelerinde yangın senaryosunu standart bir bina gibi değerlendiremiyoruz; her birinin kendine has riskleri var. Sahada bizi en çok zorlayan nokta, kabin içindeki yanıcı malzeme, istasyon duman kontrolü (station smoke control) ve tel hattında asılı kalan yolcunun tahliyesi. Kaprun 2000 (Avusturya, 155 ölü) funiküler tünel yangını, NFPA 130 ve EN 50126 gerekliliklerinin bugün geldiği noktayı şekillendiren en önemli referans olay. Bu yazıda teleferik tiplerini, Kaprun dersini, kabin malzeme seçimini ve istasyon zonlamasını saha dilinde tek tek geçeceğim.

Teleferik Tipleri

• Gondol (gondola): Küçük kabin, 4-8 kişi; tek tele dışarıdan asılı iner.
• Havai tramvay (aerial tramway): Büyük kabin, 80-200 kişi; iki tel üzerinde çalışır.
• Funiküler: Tepe yamacında rayli sistem (Kaprun tipi).
• Telesiyej (chair lift): Açık sandalye; yanıcı malzeme bulunmadığı için yangın riski sıfıra yakın.
• Teleferik (cable car): Tüm kablolu taşıma sistemlerini kapsayan genel terim.

Kaprun 2000 Dersi

• Olay: Kitzsteinhorn dağındaki funiküler tünelinde çıkan yangın.
• Ölü sayısı: 155 kişi; Avusturya tarihinin tek seferde yaşanan en büyük kazası.
• Sebep: Fan ısıtıcıdan (fan heater) sızan hidrolik yağın tutuşması.
• Kaçış: Tünelin içinde duman yukarı doğru hareket etti; yolcular sicagin ve dumanın aksine yukarı yöneldi.
• Ders: Tünel yangında doğru yön aşağı; duman hep üstte kalıyor, tahliye planı bunu esas almalı.

Kabin Malzeme Özellikleri

• Yapı: Alüminyum ya da kompozit kabuk; dışarıdan yanma yükü düşük.
• İç döşeme: Alev geciktirici (FR) polyester; EN 13501 sınıfı C-s2,d0 hedeflenir.
• Pencere: Polikarbonat panel; darbe için UL 752 sertifikalı malzeme tercih ediyoruz.
• Elektrik: 24V akü; kısa devre riskine karşı sigorta ve ayırıcı kritik.
• Statik: Kabloların topraklama (grounding) hattı ile statik yukun sürekli boşaltılması gerekiyor.

Station Smoke Control

• NFPA 130: Istasyonun 6 dk içinde tamamen tahliye edilebilir olması şart.
• Duman tahliyesi (smoke extraction): Hat üstü fan sistemi ile yangın dumanı doğrudan dışarı alınıyor.
• Sprinkler: İstasyon motor dairesi öncelikli; yağ ve elektrik yoğun bölge.
• Kabin kurtarma: Hat boyunca yaklaşık 100 m aralıkla tahliye kulesi konumlandırıyoruz.
• Ipli kurtarma (rope rescue): Eğitimli personel için rappel inme seti her istasyonda hazır tutulur.

Türkiye Örnekleri

• Istanbul Eyup-Piyerloti: 800 m hatli şehir içi teleferik.
• Bursa Teleferik: 8.2 km ile dünyanın en uzun hatlarından biri.
• Uludag: Kayak merkezi; kış aylarında yangın nadir ama elektrik arızaları öncelikli risk.
• Kartalkaya: Ocak 2025'te yaşanan otel yangını; teleferikle doğrudan ilgisi olmasa da bölgedeki tatil işletmelerinde yangın kültürünü yeniden gündeme getirdi.
• Bakım: TSE TS EN 1709 kapsamında yıllık muayene zorunlu; sahada bunu atlamak kabul edilemez.

Sık Sorulan Sorular

NFPA 130 teleferik istasyonunun tahliye süresi için ne öngörür?

NFPA 130 istasyonun 6 dakika içinde tamamen tahliye edilebilir olmasını şart koşar. Bunu sağlamak için hat üstü fan sistemiyle duman doğrudan dışarı alınır, istasyon motor dairesi öncelikli olarak sprinkler ile korunur. Hat boyunca yaklaşık 100 m aralıkla tahliye kulesi konumlandırılır ve her istasyonda ipli kurtarma seti hazır tutulur.

Kaprun 2000 funiküler yangınının teleferik tasarımına en önemli dersi nedir?

Kaprun 2000'de fan ısıtıcıdan sızan hidrolik yağının tutuşması tünel yangınına yol açtı ve 155 kişi öldü. Yolcular sıcağın ve dumanın aksine yukarı yöneldi; oysa tünel yangınında duman hep üstte kalır ve doğru kaçış yönü aşağıdır. Bu ders, tahliye planının duman katmanlaşmasını esas alması gerektiğini gösterir.

Teleferik kabini iç döşemesinde hangi yangın malzeme sınıfı hedeflenir?

Kabin gövdesi alüminyum ya da kompozit kabuk olduğu için dış yanma yükü düşüktür. İç döşemede alev geciktirici (FR) polyester kullanılır ve EN 13501 kapsamında C-s2,d0 sınıfı hedeflenir. Pencerelerde darbe dayanımı için UL 752 sertifikalı polikarbonat panel tercih edilir.

MEP Calc — 86+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve FM-200 gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 86+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.

MEP Calc'i App Store'dan indir