Mont Blanc'ta (1999) 39, Kaprun'da (2000) 155 kişi hayatını kaybetti. NFPA 502 karayolu tünelleri için, NFPA 130 ise metro ve raylı sistem tünelleri için (NFPA 13-2025 27.23) havalandırma, sprinkler, acil çıkış ve pasif yapısal koruma (structural passive protection) kurallarını verir. Sahada projeye başlarken ilk bakılan standart budur.

Yangın Yükü Sınıflandırması

Tünel yangınlarında en kritik girdi, olayın üreteceği ısı açığa çıkarma hızı (heat release rate). Aracın cinsi değiştikçe bu değer ciddi oranda kayıyor:

  • Yolcu otomobili: temsili tasarım yangını 5 MW (NFPA 502 Tablo A.11.4.1)
  • Birden çok otomobil: 15 MW
  • Otobüs: 30 MW; ağır yük kamyonu 150 MW
  • Yanıcı sıvı tankeri: 300 MW

Havalandırma ve sprinkler tasarımı en kötü senaryoya göre çözülür. Karayolu tünelinde tanker geçişi varsa, yolcu otomobili değerine göre pompa seçmek boşa kurgu olur.

Boylamasına Havalandırma (Longitudinal Ventilation)

Boylamasına havalandırmanın amacı basit: dumanı tek yöne itip karşı tarafı temiz tutmak. Bunun için dumanın yangın kaynağının üzerinden “geri sürünmesini” (backlayering) durduracak bir kritik hız (critical velocity) gerekiyor.

  • Jet fan: acil havalandırma sistemi tasarım yangınının büyüklüğüne göre boyutlandırılır (NFPA 502 11.4.1)
  • Kritik hız (critical velocity): geri sürünmeyi (backlayering) önleyecek boylamasına hava hızı, tasarım yangınına göre NFPA 502 Ek D'deki yöntemle hesaplanır
  • Aktivasyon: acil havalandırma sistemi en geç 180 saniyede tam çalışma moduna ulaşmalı; tersinir fanlar dönüş yönünü 90 saniyede değiştirebilmeli (NFPA 502 11.5.4, 11.5.5)
  • Sıcaklık dayanımı: fanlar ve kritik bileşenler 250 °C'de en az 1 saat çalışır kalacak şekilde tasarlanmalı (NFPA 502 11.5.1)

Sprinkler ve Su Sisi

Uzun süre “tünelde sprinkler olmaz, buhar patlar” deniyordu; NFPA 502 sabit su bazlı söndürme sistemlerine izin verir ve C ile D kategorisi tünellerde şartlı zorunlu tutar (9.1.1, 7.10.1).

  • Tasarım parametreleri: kapsama, aralık, çalışma basıncı ve debi; ilgili standartlara veya tam ölçekli tünel yangın testlerine dayanılarak belirlenir (NFPA 502 9.3.5)

Tahliye ve Yapısal Dayanım

Tünelde yolcu tahliyesi (egress) ile yapısal dayanımı aynı anda çözmek gerekiyor. Yolcu kaçabildiği sürece kabuk ayakta kalmalı, aksi halde kurtarma ekibi bile içeri giremez.

  • Geçiş tahliye koridoru (cross-passage): metroda çıkış merdiveni yerine geçiş koridoru kullanılırsa koridorlar birbirinden en çok 244 m (800 ft) aralıkla yapılır (NFPA 130 6.3.1.6)
  • Acil çıkış: karayolu tünelinde çıkışlar arası en çok 300 m (NFPA 502 7.16.6.2)
  • Yapısal dayanım: 120 dakikalık yangın maruziyetinde (RWS eğrisi) ilerleyici göçme önlenmeli; koruma malzemesiyle beton yüzeyi 380 °C'yi, donatı 250 °C'yi aşmamalı (NFPA 502 7.3.3, 7.3.4)
  • Acil devreler: beklenen yangın koşulunda en az 1 saat çalışır durumda kalmalı (NFPA 502 12.1.2)

Türkiye'den Tünel Örnekleri

BYKHY madde 5/2, metro ve tünel gibi kullanım alanlarının yangından korunmasında Türk Standartlarını, bunların olmaması hâlinde Avrupa Standartlarını esas alır. Deniz geçişli demiryolu ve karayolu tünelleri, özellikle deniz altı kısımlarıyla saha için birer referans durumunda.

  • Deniz altı demiryolu tüneli: 13,6 km, 76 metre deniz altında
  • Deniz altı karayolu tüneli: 5,4 km, deniz geçişli karayolu
  • Büyükşehir metro hatları: NFPA 130 ve NFPA 502 birlikte
  • Bir başka metro ağı: toplam yaklaşık 50 km
  • Bir asma köprü projesi: asma köprü ve 1,9 km yaklaşım tüneli

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve temiz gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.

MEP Calc'i App Store'dan indir
Kaynaklar ve İleri Okuma

NFPA 502, NFPA 130, PIARC tunnel report, EU Directive 2004/54, RWS curve. NFPA 502 Road Tunnels and Highways.