Mont Blanc (1999), Tauern (1999), St. Gotthard (2001) tünel yangınları sonrasında tünel yangın korumasına bakış kökten değişti. Sınırlı havalandırma, duman hapsi ve ulaşılması zor derinlik, klasik itfaiye müdahalesini fiilen imkânsız kılıyor. NFPA 502 Bölüm 9, sprinkler ve baskın (deluge) sistemlerini sabit yangınla mücadele sistemleri (fixed firefighting systems, FFFS) çerçevesinde tanımlıyor. Türkiye'deki büyük karayolu ve demir yolu tüp geçitleri sahada karşılaşılan en iyi örnekler; bu yazıda tasarım kriterleri saha gözüyle ele alınıyor.

Neden Tünele Sprinkler?

Üç temel gerekçe var:

  • Isınma hızı kritik: Bir kamyon yangını 15 dakika içinde 100 MW mertebesine ulaşabiliyor; bu süre itfaiyenin tünele ulaşmasından önceye denk düşer.
  • Beton kaplamalı tünellerde patlamalı dökülme (spalling): NFPA 502 madde 7.3.3, 120 dakikalık yangın maruziyetinde ilerleyici çöküşe yol açan beton dökülmesinin önlenmesini ister.

NFPA 502 Tünel Sınıfları

Tüneller, uzunluğa göre kategoriye ayrılır (madde 7.2):

  • <90 m (Kategori X): Mühendislik analizi, yapısal elemanların korunması ve trafik kontrol sistemleri istenir.
  • 90 m ve üzeri (Kategori A): Mühendislik analizi, yapısal elemanların korunması, trafik kontrolü ve standpipe sistemi istenir.
  • 240 m ve üzeri (Kategori B) ile 300 m ve üzeri (Kategori C): Kategori B için tünel içindeki bir noktadan güvenli noktaya mesafe 120 m'yi aşıyorsa, Kategori C için doğrudan, standardın tüm hükümleri geçerlidir.
  • 1000 m ve üzeri (Kategori D): Standardın tüm hükümleri geçerlidir; 1000 m'yi aşan tünellerde acil durum havalandırması zorunludur (11.1.2). Sabit su bazlı yangınla mücadele sistemi (FFFS) zorunlu değil, kullanılmasına izin verilen bir seçenektir (9.1.1).

FFFS Sistem Tipleri

  • Baskın (deluge): Açık nozul, elle veya otomatik tetikleme.
  • Su sisi (water mist): İnce damlacıklı sistem; kurulum, muayene ve bakımı 9.1.2'de sayılan standartlara (NFPA 750 dahil) ya da eşdeğer uluslararası standarta göre yapılır (9.1.2).
  • Köpüklü baskın sistem (AFFF/F3): Yakıt kamyonu riskinin yüksek olduğu tünellerde tercih ediliyor.

Bölge Tasarımı ve Tetikleme

Tünel bölgelere ayrılır; boşalma, olayın olduğu alana odaklanabilecek biçimde bölge bölge yapılır (Ek E.4.2):

  • Her bölge için ayrı vana ve hidrolik hesap yapılır.
  • Tetikleme: Ek E.4.2, kazara boşalmayı önlemek için elle başlatılan ve en çok 3 dakikalık gecikmeden sonra otomatik boşalan baskın sistemi örnek verir.
  • Ek E.4.2, sistemin olay alanında en az iki bölgenin birlikte çalışmasına yetecek su ve/veya köpük kapasitesiyle tasarlanmasını önerir.
  • Yoğunluk değeri standartla sabitlenmez (9.3.5); Ek E.5.1 örnek olarak Battery Street tünelinde 10 mm/dk (0,25 gpm/ft²) suyu, Seattle I-90 ve I-5 tünellerinde 6,5 mm/dk (0,16 gpm/ft²) köpüklü suyu verir.

Havalandırma Koordinasyonu

FFFS ile havalandırmanın birlikte çalışması şart:

  • Boyuna havalandırma: dumanı tek yöne itme mantığıyla çalışır.
  • Acil havalandırma sisteminin boyutlandırılmasında FFFS'nin etkisi dikkate alınır (9.3.4.1).

Türkiye Uygulamaları

Büyük bir karayolu tüp geçidi (5,4 km) FFFS ile donatılmış durumda. Bir demir yolu tüp geçidinde su sisi tercih edilmiş. Bir başka tünel proje aşamasında. BYKHY'de tünellere özgü ayrı bir madde yok (Madde 54 kazan dairelerini düzenler). BYKHY Madde 5/2, tünel dahil bu tür kullanım alanlarının yangından korunmasında Türk Standartlarının, bunlar yoksa Avrupa Standartlarının esas alınacağını; TS veya EN'de düzenlenmeyen hususlarda uluslararası geçerliliği kabul edilen standartların da kullanılabileceğini söyler. NFPA 502'de sabit su bazlı yangınla mücadele sistemi (FFFS) zorunlu değil, izin verilen bir seçenektir (madde 9.1.1).

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve temiz gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.

MEP Calc'i App Store'dan indir
Kaynaklar & İleri Okuma

Temel referans: NFPA 502 - Standard for Road Tunnels, Bridges, and Other Limited Access Highways. PIARC rapor serisi (Road Tunnel Fire Safety) tamamlayıcı. NFPA resmi: NFPA 502.